Menin büstü. Roma dövrü, Anadolu Sivilizasiyaları Muzeyi, Ankara Men (yun. Μήν — "ay; Ay", ehtimal ki, Avesta dilindəki "måŋha" sözündən təsirlənmişdir) Anadolunun daxili bölgələrində sitayiş edilən ay tanrısı idi. O, müxtəlif yerli variantlarda təsdiqlənir — məsələn, Pisidiya Antioxiyasında "Men Askaenos" və ya Pontdakı Ameriyada "Men Farnaku" kimi. Men, ehtimal ki, Frigiya mənşəli tanrı olub.O "Hetto-Luvi" ay tanrısı Arma-nın yerli davamçısı ilə əlaqələndirilirdi və tez-tez fars mənşəli ünsürlərlə, xüsusilə Anahita ilahəsi ilə birgə rast gəlinir. Onun ikonoqrafiyasında Ay simvolikası üstünlük təşkil edir. Tanrı adətən çiyinlərinin arxasından çıxan hilal buynuzları ilə təsvir olunur və aya rəhbərlik edən tanrı kimi xarakterizə edilir. Strabon Meni frigiyalıların yerli tanrısı kimi təsvir edir. Men, həmçinin zərdüşti ay ilahiyi Mahdan təsirlənmiş ola bilər. Pont Krallığında sitayiş Pont Krallığında, Kabira yaxınlığındakı Ameriyada Men Farnaku və Selenaya həsr olunmuş məbəd mülkiyyəti var idi (Strabon 12.3.31). Məbəd, ehtimal ki, eramızdan əvvəl II əsrdə I Farnak tərəfindən, Komananın Ay ilahəsi Manın təsirini tarazlamaq məqsədilə qurulmuşdu. Pontda Men Farnaku kultunun həmin dövrdə Pont sikkələrində "ulduz və hilal" motivinin meydana çıxması ilə bağlı olduğu müəyyən edilmişdir. Pisidiyada sitayiş Pisidiyada əvvəlcə Anaburanın ətrafında, sonra isə Selevkilər tərəfindən eramızdan əvvəl təxminən 280-ci ildə əsası qoyulan yaxınlıqdakı Pisidiya Antioxiyası şəhərinə keçmiş, Men Askaenosa həsr olunmuş bənzər bir məbəd mülkiyyəti mövcud idi. Məbəd mülkiyyəti/müqəddəs sanktuari (ἱερόs) irsi titul olan "Kahinlərin Kahini" tərəfindən idarə olunan teokratik monarxiya idi. Strabona görə, Men Askaenos kultunun Pisidiya Antioxiyası yaxınlığında nəzarət etdiyi bu "məbəd dövləti" şəhər eramızdan əvvəl 25-ci ildə romalılar tərəfindən yenidən qurulub "Colonia Caesarea Augusta" halına gələnədək davam etmişdi. Koloniya əsasən V Alauda legionu və VII Gemina legionu veteranları tərəfindən məskunlaşdırılmışdı. Taşlıalan (1988) Pisidiya Antioxiyası üzərində araşdırmasında qeyd edir ki, yunan koloniya dövründə akropolda məskunlaşan insanlar Men Askaenos kultunu Patrios Theos adı ilə düzənliyə daşımışlar və Avgusteumun tikildiyi yerdə bu keçmiş kultun bəzi izləri qaya-oyma divarlarda bukraniya (öküz kəlləsi təsviri) şəklində qalmışdır. Roma dövründə qəbulu Anadoluda təsdiqlənən avtoxton Men, imperiya dövründə Romada "friqiya tanrısı" kimi qəbul edilməsindən fərqləndirilməlidir. Burada Mēn friqiya papağı və kəmərli tunika ilə təsvir olunur. O, dini rəsm əsərlərində öküzlər və şirlərlə müşayiət oluna bilər. Mēnin Roma ikonoqrafiyası qismən Mithranın ikonoqrafiyasını xatırladır, o da friqiya papağı taxır və adətən öküzlə, həmçinin Günəş və Ay simvollarıyla təsvir olunur. "Avqust Tarixi" Roma imperatoru Karakallanın (hakimiyyəti 198–217) Xarranda Lunusa sitayiş etdiyini bildirir; bu, yəni Luna-nın ("Ay") kişi variantı, Men üçün latınlaşdırılmış ad kimi qəbul edilmişdir. Eyni mənbə yerli fikri qeyd edir ki, Ayın ilahiliyinin qadın olduğuna inanan hər kəs həmişə qadınlara tabe olacaq, kişi olduğuna inanan kişi isə arvadına hakim olacaq. David Magie iddia edir ki, Karakalla əslində Mesopotamiya Ay tanrısı Sinin məbədini ziyarət etmişdi. Sonrakı dövrlərdə Men, həmçinin həm Frigiyanın Attisi, həm də Frakiyanın Sabaziusu ilə eyniləşdirilmiş ola bilər. İstinadlar ↑ Peter Talloen, Cult in Pisidia: Studies in Eastern Mediterranean Archaeology, səh. 101 ↑ Strabon, xii. səh. 557, 577; Proklos, In Platonis Timaeum commentaria iv.251 ↑ Shenkar, Michael (2014). Intangible Spirits and Graven Images: The Iconography of Deities in the Pre-Islamic Iranian World. Leiden | Boston: Brill. səh. 98. ISBN 978-90-04-28149-3. ↑ Brian McGing, "Pontus", Encyclopaedia Iranica (2004). ↑ Strabon, Geographica XII, 8.14 ↑ Peter Talloen, Cult in Pisidia: Studies in Eastern Mediterranean Archaeology, səh. 124. ↑ Michel Christol & Thomas Drew-Bear (1999), səh. 43–55 ↑ Mehmet Taşlıalan, Pisidia Antiocheia'si Mimarlık ve Heykeltraşlık eserleri (Konya, 1988); Pisidia Antiocheia (Ankara, 1990). Şablon:Səhifə lazımdır ↑ Avqust Tarixi, "Caracalla" vii və qeyd 44. Əlavə ədəbiyyat Guy Labarre, "Les origines et la diffusion du culte de Men". In: Bru, Hadrien, François Kirbihler and Stéphane Lebreton (edd.). L'Asie mineure dans l'Antiquité: Échanges, populations et territoires. Rennes: Presses Universitaires des Rennes, 2009. səh. 389–414. Nicholas Sekunda (2014). "The cult of Men Tiamou, preliminary remarks" (PDF). Miscellanea Anthropologica et Sociologica. 15 (3): 149–156. Tacheva-Hitova, Margarita (2015) . "MÊN". Eastern Cults in Moesia Inferior and Thracia (5th Century B.C.-4th Century A.D.). Leiden, The Netherlands: Brill. səh. 277–279. doi:10.1163/9789004295735_013. ISBN 978-90-04-29573-5. Vitas, Nadežda Gavrilović (2021). "Mēn". Ex Asia et Syria: Oriental Religions in the Roman Central Balkans. Archaeopress. səh. 123–29. doi:10.2307/j.ctv1gt94hj.15.
https://az.wikipedia.org/wiki/Men_(tanr%C4%B1)
http://www.iranicaonline.org/articles/pontus
https://doi.org/10.1163%2F9789004295735_013
https://doi.org/10.2307%2Fj.ctv1gt94hj.15
Tarix : 12 avqust 2026
