'Mavi karbon' — dəniz və sahil ekosistemlərində canlı orqanizmlərin fəaliyyəti nəticəsində atmosferdən və sudan tutularaq biokütlədə, torpaqda və çöküntülərdə saxlanılan karbonu ifadə edən anlayışdır. Termin xüsusilə manqrov meşələri, duzlu bataqlıqlar və dəniz otlaqları kimi sahil ekosistemlərinin karbon dövranındakı rolunu təsvir etmək üçün işlədilir. Mavi karbon ekosistemləri iqlim dəyişikliyi ilə mübarizədə təbii karbon anbarları kimi qiymətləndirilir. Bu ekosistemlərdə karbonun mühüm hissəsi bitkilərin torpaqüstü hissələrində deyil, torpaq və su altında qalan çöküntülərdə toplanır. Termin "Mavi karbon" anlayışı XX əsrin sonu və XXI əsrin əvvəllərində dəniz və sahil ekosistemlərinin qlobal karbon dövranındakı roluna artan elmi maraqla geniş yayılmışdır. IPCC mavi karbonu idarə olunması mümkün olan dəniz sistemlərində bioloji mənşəli karbon axınları və karbonun saxlanması ilə əlaqələndirir. Müasir elmi ədəbiyyatda "sahil mavi karbonu" anlayışı əsasən köklü bitkilərin üstünlük təşkil etdiyi sahil ekosistemlərinə aid edilir. Buraya manqrovlar, gelgit bataqlıqları və dəniz otlaqları daxildir. Əsas ekosistemlər Manqrov meşələri Manqrovlar tropik və subtropik sahillərdə yayılan, duzlu və ya şor sulu mühitə uyğunlaşmış ağac və kollardan ibarət ekosistemlərdir. Onların karbon toplama qabiliyyəti həm canlı biokütlə, həm də kök sistemlərinin altında yerləşən torpaq və çöküntülərlə əlaqəlidir. Manqrovların əhəmiyyəti yalnız karbonun saxlanması ilə məhdudlaşmır. Bu ekosistemlər balıqlar və digər su canlıları üçün yaşayış və çoxalma mühiti yaradır, sahilləri eroziyadan qoruyur və fırtına və daşqınların təsirini azaltmağa kömək edir. Dəniz otlaqları Dəniz otlaqları duzlu dəniz mühitində yaşayan çiçəkli bitkilərdən formalaşan ekosistemlərdir. Onların yarpaqları və kök sistemləri karbonun tutulmasında iştirak edir, ölmüş üzvi material isə çöküntülərdə toplanaraq uzun müddət saxlanıla bilər. Dəniz otlaqları həmçinin çoxsaylı dəniz canlıları üçün sığınacaq və qidalanma sahəsi rolunu oynayır. Bu səbəbdən onların qorunması həm iqlim, həm də biomüxtəlifliyin mühafizəsi baxımından əhəmiyyət daşıyır. Duzlu bataqlıqlar Duzlu bataqlıqlar gelgitlərin təsir etdiyi sahil ərazilərində formalaşan və duza davamlı ot, kol və digər bitkilərin üstünlük təşkil etdiyi ekosistemlərdir. Bu ərazilərdə bitki qalıqları və digər üzvi maddələr su ilə doymuş torpaqda toplanır və parçalanma prosesi nisbətən yavaş gedə bildiyindən karbon uzun müddət saxlanılır. Karbonun saxlanması Mavi karbon ekosistemlərində karbonun toplanması fotosintez prosesindən başlayır. Bitkilər atmosferdən və ya sudan karbon qazını qəbul edərək üzvi maddə yaradırlar. Bitki qalıqları, köklər və digər üzvi materiallar torpağa və çöküntülərə daxil olduqda karbon həmin mühitdə uzun müddət qala bilər. Bu xüsusiyyət mavi karbon ekosistemlərini quru ekosistemlərindən fərqləndirən əsas cəhətlərdən biridir. Karbonun əhəmiyyətli hissəsi torpaqda və çöküntülərdə saxlanıldığından ekosistemin pozulması nəticəsində həmin karbonun yenidən atmosferə və su mühitinə keçməsi mümkündür. İqlim dəyişikliyində rolu Mavi karbon ekosistemlərinin qorunması atmosferdə istixana qazlarının artmasının məhdudlaşdırılması üzrə tədbirlərin tərkib hissəsi hesab olunur. IPCC-nin qiymətləndirmələrinə görə manqrovlar, duzlu bataqlıqlar və dəniz otlaqları karbonla zəngin çöküntülərin toplanmasında mühüm rol oynayır. Lakin bu ekosistemlərin məhv edilməsi və ya ciddi şəkildə dəyişdirilməsi əks nəticəyə səbəb ola bilər. Torpaqda və çöküntülərdə toplanmış karbonun oksigenlə təmas etməsi və digər proseslər onun karbon qazı şəklində atmosferə qaytarılmasına gətirib çıxara bilər. Ekoloji əhəmiyyəti Mavi karbon ekosistemləri karbonun saxlanılması ilə yanaşı bir sıra digər ekosistem xidmətləri göstərir. Onlar: • dəniz canlıları üçün yaşayış mühiti yaradır; • balıq ehtiyatlarının qorunmasına kömək edir; • sahil xəttini eroziyadan qoruyur; • fırtına və dalğaların təsirini azaldır; • suyun keyfiyyətinin yaxşılaşmasına kömək edir; • sahil icmalarının iqtisadi fəaliyyətini dəstəkləyir; • biomüxtəlifliyin qorunmasında iştirak edir. Bu səbəbdən mavi karbonun qorunması yalnız iqlim siyasəti məsələsi deyil, həm də sahil ekosistemlərinin və onlardan asılı olan canlıların mühafizəsi məsələsidir. Təhlükələr Mavi karbon ekosistemləri sahil ərazilərində aparılan müxtəlif insan fəaliyyətlərinin təsirinə məruz qalır. Şəhərləşmə, kənd təsərrüfatının genişlənməsi, akvakultura, sənaye və kənd təsərrüfatı axıntıları, sahil infrastrukturunun tikintisi və iqlim dəyişikliyi bu ekosistemlərin vəziyyətinə təsir göstərə bilər. Ekosistem məhv edildikdə yalnız canlıların yaşayış mühiti itirilmir, eyni zamanda uzun müddət ərzində toplanmış karbon ehtiyatlarının bir hissəsi də itirilə bilər. Buna görə mövcud mavi karbon sahələrinin qorunması yeni sahələrin bərpası qədər əhəmiyyətli hesab olunur. Qorunması və bərpası Mavi karbon ekosistemlərinin qorunmasında əsas yanaşmalardan biri təbii sahələrin mühafizəsi, digər istiqamət isə deqradasiyaya uğramış ərazilərin bərpasıdır. Manqrovların yenidən əkilməsi, duzlu bataqlıqların təbii su rejiminin bərpası və dəniz otlaqlarının mühafizəsi bu istiqamətdə tətbiq edilən tədbirlər sırasındadır. Bərpa layihələrinin effektivliyi yalnız əkilən bitkilərin sayına görə deyil, ekosistemin əvvəlki funksiyalarının nə dərəcədə bərpa olunması ilə qiymətləndirilə bilər. Karbon ehtiyatlarının ölçülməsi üçün sahə müşahidələri, torpaq və çöküntü analizləri, həmçinin məsafədən zondlama və digər üsullardan istifadə olunur. Mavi karbon və Xəzər dənizi Xəzər dənizi dünyanın ən böyük qapalı su hövzəsi hesab olunur və onun sahil ekosistemləri müxtəlif ekoloji proseslərdə iştirak edir. Xəzər regionunda mavi karbonun öyrənilməsi zamanı yerli sahil bataqlıqları, su bitkiləri, çöküntülər və digər karbon saxlayan ekosistemlərin xüsusiyyətlərinin ayrıca araşdırılması tələb olunur. Xəzər dənizi klassik tropik manqrov ekosistemlərinə malik olmadığı üçün digər mavi karbon regionları ilə birbaşa müqayisələr ehtiyatla aparılmalıdır. Bununla belə, sahil və su ekosistemlərində karbon dövranının öyrənilməsi regionun iqlim və ekoloji tədqiqatları üçün əhəmiyyətlidir. İstinadlar 1. McLeod, E., Chmura, G. L., Bouillon, S., et al. (2011). A blueprint for blue carbon: toward an improved understanding of the role of vegetated coastal habitats in sequestering CO₂. Frontiers in Ecology and the Environment, 9(10), 552–560. DOI: 10.1890/110004. 2. IPCC. (2019). Special Report on the Ocean and Cryosphere in a Changing Climate — Chapter 5: Changing Ocean, Marine Ecosystems, and Dependent Communities. 3. IPCC. (2022). Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability — Chapter 3: Oceans and Coastal Ecosystems and their Services. 4. IPCC. Annex I: Global to Regional Atlas — Blue Carbon. 5. NOAA. What is Blue Carbon? National Ocean Service. 6. NOAA Fisheries. Protecting Coastal Blue Carbon Through Habitat Conservation. 7. NOAA Climate.gov. Understanding Blue Carbon. 29 September 2022. 8. UNEP. (2014). Coastal Blue Carbon: Methods for Assessing Carbon Stocks and Emissions Factors in Mangroves, Tidal Salt Marshes, and Seagrass Meadows. 9. UNEP. Protecting & Restoring Blue Carbon Ecosystems. United Nations Environment Programme. 10. IUCN. Blue Carbon. International Union for Conservation of Nature.
https://az.wikipedia.org/wiki/Mavi_karbon
https://az.wikipedia.org/wiki/Mavi_karbon
https://az.wikipedia.org/wiki/Mavi_karbon
https://az.wikipedia.org/wiki/Mavi_karbon
Tarix : 4 sentyabr 2026
