Livoniya ordeni Livoniya ordeni** (lat. *Ordo domus Sanctae Mariae Theutonicorum in Livonia*) — XIII–XVI əsrlərdə Livoniya ərazisində fəaliyyət göstərmiş, Tevton ordeninin muxtar qolu olan katolik ruhani-cəngavər ordeni. Orden 1237-ci ildə Kalavercilər ordeninin (Qılınc qardaşları ordeni) qalıqlarının Tevton ordeninə birləşdirilməsi nəticəsində yaradılmışdır. Livoniya ordeni müasir Latviya və Estoniya ərazilərinin böyük hissəsində siyasi, hərbi və inzibati hakimiyyətə malik olmuşdur. Ordenin fəaliyyəti Livoniyanın xristianlaşdırılması, ərazilərin hərbi yolla ələ keçirilməsi və katolik kilsəsinin mövqelərinin möhkəmləndirilməsi ilə sıx bağlı olmuşdur. XIV əsrin ortalarından etibarən orden Livoniya ərazisinin ən böyük siyasi qüvvələrindən birinə çevrilmişdir. Tarixi Yaranması Livoniya ordeninin yaranması Kalavercilər ordeninin 1236-cı ildə Saul döyüşündə məğlub edilməsindən sonra baş vermişdir. Döyüşdə ordenin ağır itkilərə məruz qalmasından sonra onun sağ qalan üzvlərinin böyük hissəsi 1237-ci ildə Tevton ordeninə qəbul edildi. Bunun nəticəsində Tevton ordeninin Livoniyadakı muxtar qolu formalaşdı. Yeni təşkilat Tevton ordeninin ümumi siyasi və dini məqsədlərini davam etdirirdi. Livoniya ordeninin başında yerli **maqlar** (orden magistri) dayanırdı və ordenin əsas inzibati mərkəzləri mühüm qalalarda yerləşirdi. Ərazi genişlənməsi XIII əsrdə orden Livoniya ərazisində mövqelərini genişləndirdi. Onun hakimiyyəti altında müasir Latviya və Estoniyanın böyük hissələri, o cümlədən Kurlyandiya və Zemqale kimi ərazilər olmuşdur. XIV əsrin ortalarına doğru Livoniya ordeninin nəzarət etdiyi ərazi təxminən 67 min km²-ə çatmışdı və bu, Livoniya konfederasiyasının torpaqlarının 60 faizindən çoxunu təşkil edirdi. 1346-cı ildə Danimarka kralı IV Valdemar Şimali Estoniyadakı mülklərini Tevton ordeninə satdı. Daha sonra bu ərazilərin idarə olunması Livoniya ordeninə verildi. Ordenin ərazisi komendatorluqlara və digər inzibati vahidlərə bölünürdü. Onların başında komendatorlar və fogtlar dayanırdı. Əsas qalalar həm hərbi müdafiə, həm də inzibati idarəetmə mərkəzləri kimi istifadə olunurdu. Livoniya konfederasiyası XIII əsrin ikinci yarısından etibarən Livoniya ərazisində müxtəlif dini-siyasi hakimiyyətlər arasında rəqabət gücləndi. Bunlara Riqa arxiyepiskopluğu, Kurlyandiya, Tartu və Saaremaa-Läänemaa yepiskopluqları, həmçinin Livoniya ordeni daxil idi. XV əsrdə Livoniya ordeninin siyasi müstəqilliyi daha da artdı. 1435-ci ildən etibarən orden Livoniya konfederasiyasının əsas siyasi qüvvələrindən biri oldu. Orden qonşu dövlətlərlə, xüsusilə Litva Böyük Hersoqluğu, Polşa və Moskva knyazlığı ilə müharibələr aparmışdır. XV əsrin sonlarından etibarən Moskva dövlətinin güclənməsi Livoniya üçün əsas siyasi və hərbi təhlükələrdən birinə çevrildi. Valter fon Plettenberq dövrü Livoniya ordeninin ən tanınmış magistrlərindən biri **Valter fon Plettenberq** olmuşdur. O, 1494–1535-ci illərdə ordenə rəhbərlik etmişdir. Plettenberq dövründə ordenin hərbi və inzibati sistemi gücləndirilmiş, Moskva knyazlığı ilə münasibətlərdə hərbi qarşıdurmalar baş vermişdir. 1501-ci ildə Livoniya ordeni Litva Böyük Hersoqluğu ilə ittifaq yaradaraq Moskva dövlətinə qarşı müharibəyə qoşulmuşdur. Müharibə 1503-cü ildə atəşkəslə başa çatmışdır. Plettenberqin hakimiyyəti dövründə orden müvəqqəti olaraq öz mövqelərini möhkəmləndirmiş və Livoniyanın siyasi müstəqilliyini qorumağa nail olmuşdur. Reformasiya və zəifləmə XVI əsrin əvvəllərində Reformasiya ideyalarının Livoniyada yayılması ordenin daxili vəziyyətinə ciddi təsir göstərdi. Orden üzvlərinin böyük hissəsi protestantlığa keçsə də, təşkilatın rəhbərliyi uzun müddət katolik olaraq qaldı. Bu vəziyyət orden daxilində siyasi və dini parçalanmanı gücləndirdi. 1525-ci ildə Tevton ordeninin Prussiyadakı dövlətinin dünyəviləşdirilməsi və Prussiya hersoqluğunun yaradılması Livoniya ordeninin vəziyyətini də çətinləşdirdi. Bununla yanaşı, bölgədə Rusiya, Polşa-Litva və İsveçin siyasi maraqları getdikcə artdı. Livoniya müharibəsi və ləğvi 1558-ci ildə Livoniya müharibəsinin başlaması Livoniya ordeninin tarixində dönüş nöqtəsi oldu. Rusiya çarlığı Livoniyaya hücum etdi və orden ciddi məğlubiyyətlərə uğradı. Livoniya konfederasiyası bölgəni müdafiə etməkdə çətinlik çəkirdi. 1559-cu ildə Livoniya rəhbərliyi Litva Böyük Hersoqluğundan müdafiə istədi. 1561-ci ildə Livoniya ordeni öz siyasi mövcudluğuna son qoyaraq ərazilərinin böyük hissəsini Litva Böyük Hersoqluğunun hakimiyyəti altına keçirdi. 28 noyabr 1561-ci ildə sonuncu Livoniya magistri **Qotard Kettler** protestantlığı qəbul etdi və ordenin dünyəviləşdirilməsinə rəhbərlik etdi. Ordenin keçmiş ərazilərinin bir hissəsində Kurlyandiya və Zemqale hersoqluğu yaradıldı və Kettler onun ilk hersoqu oldu. Beləliklə, Livoniya ordeninin fəaliyyəti 1561–1562-ci illərdə başa çatdı və onun siyasi hakimiyyəti regionda yeni dövlət qurumları ilə əvəz olundu. İdarəetmə Livoniya ordeninin ali rəhbəri **magistr** idi. Magistr ordenin hərbi və siyasi fəaliyyətinə rəhbərlik edir, mühüm qərarların qəbulunda ordenin kapitulunun və digər yüksək vəzifəli şəxslərinin dəstəyi ilə hərəkət edirdi. Ordenin əraziləri komendatorluqlara və fogtluqlara bölünürdü. Komendatorlar qalalara və inzibati ərazilərə, fogtlar isə digər idarəetmə sahələrinə rəhbərlik edirdilər. XIV–XV əsrlərdə ordenin idarə etdiyi ərazilərdə onlarla komendatorluq və fogtluq mövcud olmuşdur. İrsi Livoniya ordeni təxminən üç əsr ərzində Şərqi Baltikyanı regionun siyasi və hərbi tarixində mühüm rol oynamışdır. Onun fəaliyyəti Livoniya ərazisində orta əsrlər siyasi quruluşunun formalaşmasına, şəhərlərin və qalaların inkişafına və Qərbi Avropa ilə Şərqi Baltikyanı region arasında siyasi və iqtisadi əlaqələrin genişlənməsinə təsir göstərmişdir. Ordenin ləğvindən sonra onun keçmiş əraziləri Litva Böyük Hersoqluğu, Polşa-Litva Birliyi, İsveç və Danimarka arasında bölüşdürülmüşdür. Livoniya ordeninin siyasi irsi isə Baltikyanı ölkələrin sonrakı tarixində öz əksini tapmışdır. Həmçinin bax Tevton ordeni Kalavercilər ordeni Livoniya Livoniya müharibəsi Kurlyandiya və Zemqale hersoqluğu Litva Böyük Hersoqluğu Livoniya konfederasiyası İstinadlar
https://az.wikipedia.org/wiki/Livonian_Order
https://az.wikipedia.org/wiki/Livonian_Order
https://az.wikipedia.org/wiki/Livonian_Order
https://az.wikipedia.org/wiki/Livonian_Order
Tarix : 18 avqust 2026
