Layiqli iş və iqtisadi artım Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Dayanıqlı İnkişaf Məqsədləri sırasında 8-ci məqsəd kimi müəyyən edilmişdir. Bu məqsəd iqtisadi inkişafın davamlı xarakter daşımasını, insanların məhsuldar əmək fəaliyyətinə cəlb edilməsini və hər bir şəxsin təhlükəsiz və münasib əmək şəraitində işləməsi üçün imkanların yaradılmasını əhatə edir. Bu anlayış iqtisadi artımın yalnız istehsal göstəricilərinin yüksəlməsi kimi qiymətləndirilməsini nəzərdə tutmur. Burada əmək hüquqlarının təmin edilməsi, işçilərin sosial müdafiəsi, məşğulluq səviyyəsinin yüksəldilməsi və iş yerlərində təhlükəsizliyin təmin olunması da mühüm yer tutur. Məqsəd 2030-cu ilədək nəzərdə tutulan Dayanıqlı İnkişaf Gündəliyinin sosial-iqtisadi istiqamətlərindən biridir. Tarixi 2015-ci ildə Birləşmiş Millətlər Təşkilatına üzv ölkələr tərəfindən Dayanıqlı İnkişaf üzrə 2030 Gündəliyi qəbul olunmuşdur. Sənəddə dünya ölkələrinin qarşıdakı illərdə sosial, iqtisadi və ekoloji sahələrdə əldə etməli olduğu əsas nəticələr müəyyənləşdirilmişdir. Bu gündəliyə 17 Dayanıqlı İnkişaf Məqsədi daxil edilmişdir. Onlardan biri olan 8-ci məqsəd iqtisadi inkişafın əmək bazarı və insanların sosial rifahı ilə əlaqələndirilməsinə istiqamətlənmişdir. Bu yanaşmaya əsasən, iqtisadi inkişaf yeni məşğulluq imkanlarının yaradılması və insanların həyat şəraitinin yaxşılaşdırılması ilə müşayiət olunmalıdır. Məqsədin əsas istiqamətləri Layiqli iş və iqtisadi artım bir neçə qarşılıqlı əlaqəli sahəni özündə birləşdirir. İqtisadi məhsuldarlığın yüksəldilməsi, məşğulluğun artırılması, sahibkarlığın inkişafı və əmək hüquqlarının müdafiəsi həmin istiqamətlərin əsas hissəsini təşkil edir. İqtisadiyyatın müxtəlif sahələr üzrə inkişaf etdirilməsi və texnoloji yeniliklərdən istifadə də bu məqsədin mühüm tərəflərindən biridir. Yeni texnologiyaların istehsal və xidmət sahələrində tətbiqi iş proseslərinin səmərəliliyini artıra, yeni peşələrin və iqtisadi fəaliyyət istiqamətlərinin meydana çıxmasına səbəb ola bilər. İqtisadi artım İqtisadi artım müəyyən zaman ərzində ölkə iqtisadiyyatında istehsal edilən məhsul və göstərilən xidmətlərin ümumi həcminin yüksəlməsi ilə ifadə olunur. Bu prosesin qiymətləndirilməsində ümumi daxili məhsul əsas göstəricilərdən biri kimi istifadə edilir. İqtisadiyyatın uzunmüddətli inkişafı investisiyaların artmasına, yeni müəssisələrin fəaliyyətə başlamasına və əlavə iş yerlərinin yaranmasına şərait yarada bilər. Bununla yanaşı, əldə olunan iqtisadi nəticələrin cəmiyyətin müxtəlif təbəqələri arasında necə bölüşdürülməsi də mühüm məsələlərdən biridir. İnklüziv iqtisadi artım dedikdə iqtisadi fəaliyyətin yaratdığı imkanların əhalinin mümkün qədər geniş hissəsi üçün əlçatan olması başa düşülür. Belə yanaşma iqtisadi inkişafı sosial rifahın yüksəldilməsi, yoxsulluğun azaldılması və sosial bərabərliyin möhkəmləndirilməsi ilə əlaqələndirir. Layiqli iş Layiqli iş anlayışı işçinin gördüyü əməyə uyğun gəlir əldə etməsi, təhlükəsiz şəraitdə çalışması və əmək hüquqlarından istifadə edə bilməsi ilə bağlıdır. Sosial təminat imkanlarının mövcudluğu da bu anlayışın mühüm elementlərindən sayılır. İş yerinin olması özlüyündə layiqli əmək şəraitinin göstəricisi hesab edilmir. Əmək müqaviləsinin rəsmiləşdirilməsi, iş vaxtının düzgün tənzimlənməsi, məzuniyyət hüququnun qorunması, əməyin mühafizəsi və ayrı-seçkiliyin qarşısının alınması da nəzərə alınır. İş şəraitinin yaxşılaşdırılması həm işçilərin sosial vəziyyətinə, həm də onların əmək məhsuldarlığına təsir edə bilər. Əmək hüquqlarının qorunması isə işəgötürən və işçi arasında münasibətlərin daha sabit qurulmasına imkan verir. Məşğulluq Əhalinin iqtisadi fəal hissəsinin işlə təmin olunması 8-ci məqsədin əsas məsələlərindən biridir. Məşğulluğun yüksəlməsi insanların gəlirlərinin artmasına və iqtisadi dövriyyənin genişlənməsinə təsir göstərir. Məşğulluq siyasəti yalnız yeni iş yerlərinin açılması ilə məhdudlaşmır. Mövcud iş yerlərinin əmək şəraitinin yaxşılaşdırılması, işçilərin peşə bacarıqlarının artırılması və əmək bazarının tələblərinə uyğun kadr hazırlığının aparılması da bu sahənin tərkib hissəsidir. Gənclərin məşğulluğu Gənclərin əmək bazarına daxil olması sosial-iqtisadi siyasətin diqqət yetirdiyi məsələlərdən biridir. Təhsilini yeni başa vurmuş şəxslərin iş təcrübəsinin az olması onların əmək bazarında ilk işlərini tapmasını çətinləşdirə bilər. Bu problemin aradan qaldırılması üçün peşə təhsilinin genişləndirilməsi, istehsalat təcrübələrinin təşkili, gənclər üçün yeni ixtisas istiqamətlərinin yaradılması və sahibkarlıq fəaliyyətinə dəstək mexanizmlərinin inkişaf etdirilməsi mühüm vasitələr hesab olunur. Rəqəmsal iqtisadiyyatın genişlənməsi də gənclər üçün yeni iş imkanları meydana gətirmişdir. İnformasiya texnologiyaları, elektron xidmətlər, rəqəmsal marketinq və digər yeni sahələr əmək bazarının strukturunda dəyişikliklərə səbəb olur. Qadınların məşğulluğu Qadınların əmək fəaliyyətində iştirakı ölkənin iqtisadi potensialından istifadənin mühüm göstəricilərindən biri hesab edilir. Qadınların iş imkanlarının genişlənməsi ailə gəlirlərinin artmasına və iqtisadi fəallığın yüksəlməsinə təsir göstərə bilər. Əmək bazarında qadın və kişilərin bərabər imkanlara malik olması layiqli iş prinsipinin əsas tələblərindəndir. Eyni əməyə görə bərabər ödəniş, təhlükəsiz iş mühiti, peşə və karyera imkanlarına çıxış bu baxımdan mühüm məsələlərdir. Kiçik və orta sahibkarlıq Kiçik və orta sahibkarlıq iqtisadiyyatın inkişafında mühüm rol oynayan sahələrdən biridir. Bu müəssisələrin fəaliyyəti yeni iş yerlərinin yaranmasına, yerli istehsalın genişlənməsinə və iqtisadi fəaliyyətin müxtəlif sahələr üzrə yayılmasına imkan verir. Sahibkarların maliyyə resurslarına çıxışının asanlaşdırılması, biznes mühitinin yaxşılaşdırılması və inzibati prosedurların sadələşdirilməsi kiçik və orta müəssisələrin inkişafına müsbət təsir göstərən amillər sırasındadır. Qeyri-formal məşğulluq Qeyri-formal məşğulluq əmək fəaliyyətinin qanunvericiliklə müəyyən edilmiş bütün qaydalar əsasında rəsmiləşdirilmədiyi halları əhatə edir. Belə vəziyyətdə çalışan şəxslər əmək və sosial təminatla bağlı bir sıra hüquqlardan tam istifadə edə bilməyə bilərlər. Qeyri-formal məşğulluğun azalması əmək bazarının daha şəffaf fəaliyyət göstərməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Əmək münasibətlərinin rəsmiləşdirilməsi işçilərin sosial sığorta və digər təminatlardan yararlanmasına, dövlət üçün isə əmək bazarının real vəziyyətinin daha düzgün qiymətləndirilməsinə imkan yaradır. Uşaq əməyi və məcburi əmək Uşaq əməyinin istismarının qarşısının alınması və məcburi əməyin aradan qaldırılması layiqli iş anlayışının əsas istiqamətlərindəndir. Uşaqların təhsil alması və onların sağlam inkişafına mane ola biləcək ağır və təhlükəli əmək şəraitindən qorunması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Məcburi əmək və insan alveri əmək hüquqlarının ciddi pozuntuları hesab olunur. Bu problemlərlə mübarizədə qanunvericilik tədbirləri ilə yanaşı, əhalinin maarifləndirilməsi və sosial müdafiə mexanizmlərinin gücləndirilməsi də mühüm rol oynayır. Əmək məhsuldarlığı Əmək məhsuldarlığı müəyyən vaxt ərzində əmək fəaliyyəti nəticəsində yaradılan məhsul və xidmətlərin həcmi ilə əlaqələndirilir. İqtisadiyyatın inkişafında məhsuldarlığın yüksəldilməsi mühüm amillərdən biri hesab olunur. İstehsal texnologiyalarının yenilənməsi, işçilərin peşə səviyyəsinin artırılması, idarəetmə üsullarının təkmilləşdirilməsi və istehsal proseslərinin səmərələşdirilməsi məhsuldarlığın yüksəlməsinə kömək edə bilər. Son illərdə rəqəmsallaşma və avtomatlaşdırma əmək məhsuldarlığının artırılmasında daha böyük əhəmiyyət qazanmışdır. Texnoloji yeniliklərin yayılması ilə yanaşı, işçilərin yeni peşə və bacarıqlara yiyələnməsi də əmək bazarının tələblərinə uyğunlaşmaq üçün vacibdir. İqtisadi artım və ətraf mühit İqtisadi fəaliyyət təbii ehtiyatlardan istifadə ilə birbaşa əlaqəlidir. İstehsalın genişlənməsi enerji, su, xammal və digər resurslara tələbatı artıra bilər. Buna görə iqtisadi inkişaf zamanı ekoloji tarazlığın qorunması məsələsi də nəzərə alınmalıdır. Enerji və suya qənaət edən texnologiyaların tətbiqi, bərpa olunan enerji mənbələrindən istifadənin artırılması, tullantıların azaldılması və istehsal proseslərinin ekoloji baxımdan təkmilləşdirilməsi iqtisadi fəaliyyətin təbiətə təsirini azaltmağa imkan verir. Dayanıqlı iqtisadi artım uzunmüddətli iqtisadi inkişafla təbii ehtiyatların qorunması arasında tarazlığın yaradılmasını tələb edir. Qlobal əhəmiyyəti Layiqli iş və iqtisadi artım dünya ölkələrinin sosial-iqtisadi inkişafı baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Məşğulluğun artırılması insanların gəlirlərinin yüksəldilməsi və yoxsulluğun azaldılması üçün əsas vasitələrdən biri hesab olunur. Əmək bazarında texnoloji dəyişikliklər, rəqəmsallaşma, avtomatlaşdırma, demoqrafik proseslər və müxtəlif iqtisadi böhranlar yeni əmək münasibətlərinin formalaşmasına təsir edir. Bu dəyişikliklər işçilərin yeni bilik və bacarıqlara yiyələnməsini zəruri edir. Azərbaycanda Azərbaycanda layiqli iş və iqtisadi artımla bağlı məsələlər iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi, qeyri-neft sektorunun inkişafı, sahibkarlığın dəstəklənməsi və əhalinin məşğulluğunun artırılması ilə əlaqələndirilir. Yeni iş yerlərinin açılması, peşə hazırlığının təkmilləşdirilməsi, əmək münasibətlərinin rəsmiləşdirilməsi və işçilərin hüquqlarının müdafiəsi istiqamətində müxtəlif tədbirlər həyata keçirilir. Kiçik və orta sahibkarlığın inkişaf etdirilməsi ölkədə iqtisadi fəallığın genişləndirilməsi baxımından mühüm istiqamətlərdən biridir. Regionlarda biznes fəaliyyətinin artırılması isə yerli əhali üçün əlavə məşğulluq imkanlarının yaranmasına şərait yarada bilər. Azərbaycanın əmək bazarı ilə bağlı məlumatlar Dövlət Statistika Komitəsi tərəfindən təqdim olunur. Bu məlumatlarda məşğul əhalinin sayı, işsizlik səviyyəsi, muzdlu əmək, əməkhaqqı və digər əsas göstəricilər əks etdirilir. Əhəmiyyəti Layiqli iş və iqtisadi artım iqtisadi inkişafın sosial və ekoloji amillərlə birlikdə nəzərdən keçirilməsini tələb edir. Burada əsas məqsəd iqtisadi artımın əhalinin rifahına təsir etməsi və iqtisadi imkanlardan daha geniş insanların yararlana bilməsidir. Məhsuldar məşğulluğun genişlənməsi insanların gəlirlərinin artmasına və sosial problemlərin azalmasına kömək edə bilər. Əmək hüquqlarının qorunması və təhlükəsiz iş şəraitinin yaradılması isə əmək münasibətlərində sosial ədalətin təmin olunması baxımından əhəmiyyətlidir. İqtisadi inkişafın davamlı xarakter alması üçün iqtisadi artım, məşğulluq, sosial müdafiə, əmək hüquqları və ətraf mühit məsələlərinin birlikdə nəzərə alınması vacibdir. Ədəbiyyat 1. United Nations. (2015). Transforming Our World: The 2030 Agenda for Sustainable Development. New York: United Nations. 2. United Nations Department of Economic and Social Affairs. (2025). The Sustainable Development Goals Report 2025. New York: United Nations. 3. International Labour Organization. (1999). Decent Work. Geneva: International Labour Organization. 4. International Labour Organization. (2024). World Employment and Social Outlook: Trends 2024. Geneva: International Labour Organization. 5. International Labour Organization. (2015). Guidelines for a Just Transition towards Environmentally Sustainable Economies and Societies for All. Geneva: International Labour Organization. 6. World Bank. (2019). World Development Report 2019: The Changing Nature of Work. Washington, DC: World Bank. 7. Organisation for Economic Co-operation and Development. (2023). OECD Employment Outlook 2023: Artificial Intelligence and the Labour Market. Paris: OECD Publishing. 8. Sen, A. (1999). Development as Freedom. New York: Oxford University Press. 9. Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi. Əmək bazarı. Bakı. 10. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Administrasiyası. (2021). Azərbaycan 2030: sosial-iqtisadi inkişafa dair Milli Prioritetlər. Bakı. İstinadlar 1. United Nations. Transforming our World: The 2030 Agenda for Sustainable Development. New York: United Nations, 2015. 2. United Nations Department of Economic and Social Affairs. Goal 8: Decent Work and Economic Growth. New York: United Nations. 3. International Labour Organization. Decent Work and the 2030 Agenda for Sustainable Development. Geneva: International Labour Organization. 4. International Labour Organization. World Employment and Social Outlook. Geneva: International Labour Organization. 5. World Bank. World Development Report. Washington, D.C.: World Bank. 6. United Nations. The Sustainable Development Goals Report. New York: United Nations. 7. Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi. Əmək bazarı. Bakı. 8. Azərbaycan Respublikası Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyi. Məşğulluq və əmək bazarı üzrə məlumatlar. Bakı. Xarici keçidlər • Birləşmiş Millətlər Təşkilatı — Dayanıqlı İnkişaf Məqsədləri • Birləşmiş Millətlər Təşkilatı — Layiqli iş və iqtisadi artım • Beynəlxalq Əmək Təşkilatı — Layiqli əmək • Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi • Azərbaycan Respublikası Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyi
https://az.wikipedia.org/wiki/Layiqli_i%C5%9F_v%C9%99_iqtisadi_art%C4%B1m
https://az.wikipedia.org/wiki/Layiqli_i%C5%9F_v%C9%99_iqtisadi_art%C4%B1m
https://az.wikipedia.org/wiki/Layiqli_i%C5%9F_v%C9%99_iqtisadi_art%C4%B1m
https://az.wikipedia.org/wiki/Layiqli_i%C5%9F_v%C9%99_iqtisadi_art%C4%B1m
Tarix : 18 avqust 2026
