Kvorum siqnallaşması (ing. quorum sensing, QS) bakteriyaların hüceyrələrarası kimyəvi siqnallar vasitəsilə populyasiyanın sıxlığını müəyyən etməsinə və müəyyən say həddinə çatdıqda kollektiv davranışlarını koordinasiya etməsinə imkan verən hüceyrəarası əlaqə mexanizmidir. Bu proses zamanı bakteriyalar autoinduktorlar adlanan siqnal molekullarını sintez edir və ətraf mühitə buraxırlar. Hüceyrələrin sayı artdıqca həmin molekulların konsentrasiyası yüksəlir. Siqnal molekullarının müəyyən həddə çatması bakteriyalarda genlərin ifadəsinin dəyişməsinə və populyasiyanın birlikdə fəaliyyət göstərməsinə səbəb olur. İş prinsipi Kvorum siqnallaşmasının əsasını üç mərhələ təşkil edir: 1. bakteriyalar siqnal molekullarını sintez edir; 2. siqnallar ətraf mühitdə toplanır; 3. onların konsentrasiyası müəyyən həddə çatdıqda xüsusi reseptorlar tərəfindən qəbul edilir və genlərin fəaliyyəti dəyişir. Bu mexanizm bakteriyalara tək-tək hüceyrələr kimi deyil, müəyyən hallarda koordinasiya olunmuş populyasiya kimi fəaliyyət göstərməyə imkan verir. Siqnal molekulları Müxtəlif bakteriyalar fərqli kvorum siqnal molekullarından istifadə edir. Qram-mənfi bakteriyalarda N-asilsəromin-laktonlar (AHL) geniş yayılmış siqnal molekullarındandır. Qram-müsbət bakteriyalarda isə əsasən peptid xarakterli siqnallardan istifadə olunur. Bəzi bakteriyalar həmçinin müxtəlif növlər arasında siqnal mübadiləsində iştirak edə bilən autoinduktor-2 (AI-2) molekulundan istifadə edir. Tənzimlənən proseslər Kvorum siqnallaşması bakteriyalarda bir sıra kollektiv proseslərin tənzimlənməsində iştirak edir. Bunlara: • biofilmin əmələ gəlməsi; • virulentlik faktorlarının sintezi; • biolüminessensiya; • antibiotik və digər ikincili metabolitlərin istehsalı; • spor əmələgəlməsi; • hərəkətlilik; • bəzi bakteriyalarda kompetentliyin formalaşması daxildir. Məsələn, Vibrio fischeri bakteriyasında biolüminessensiya kvorum siqnallaşması ilə tənzimlənir. Bakteriyaların sayı artdıqda siqnal molekullarının konsentrasiyası yüksəlir və işıq saçılması ilə əlaqəli genlərin aktivliyi artır. Biofilmlərlə əlaqəsi Kvorum siqnallaşması bakteriyaların biofilm əmələ gətirməsində mühüm rol oynaya bilər. Biofilm mikroorqanizmlərin səthə yapışaraq hüceyrədənkənar polimer maddələrdən ibarət qoruyucu struktur daxilində yaşadığı kollektiv sistemdir. Siqnal mexanizmləri bakteriyalara biofilmin formalaşması və fəaliyyətinin müxtəlif mərhələlərini koordinasiya etməyə imkan verir. Bu səbəbdən kvorum siqnallaşması tibbi mikrobiologiya, qida təhlükəsizliyi və su sistemlərində biofilmlərin öyrənilməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Tibbdə əhəmiyyəti Bir sıra patogen bakteriyalar virulentliklə əlaqəli genlərin tənzimlənməsində kvorum siqnallaşmasından istifadə edir. Buna görə də QS mexanizmlərinin öyrənilməsi antimikrob mübarizənin yeni strategiyalarının hazırlanması baxımından maraq doğurur. Bu istiqamətdə aparılan tədqiqatlarda bakteriyaları birbaşa məhv etmək əvəzinə onların siqnal sistemlərini bloklamaq və ya pozmaq məqsədi daşıyan kvorum-söndürmə (quorum quenching) yanaşmaları araşdırılır. Kvorum söndürmə Kvorum söndürmə bakteriyaların kvorum siqnallaşmasını pozan mexanizmlərin ümumi adıdır. Bu zaman siqnal molekullarının parçalanması, onların sintezinin qarşısının alınması və ya reseptorlarla qarşılıqlı təsirinin bloklanması mümkün ola bilər. Bu yanaşma biofilmlərin və bakterial virulentliyin idarə olunması üçün perspektivli tədqiqat istiqamətlərindən biri hesab edilir. Ekoloji əhəmiyyəti Kvorum siqnallaşması yalnız patogen bakteriyalar üçün deyil, təbii ekosistemlərdə yaşayan mikroorqanizmlər üçün də əhəmiyyətlidir. Mikroorqanizmlərin bir-biri ilə əlaqələndirilmiş fəaliyyəti maddələr dövranı, üzvi maddələrin parçalanması və mikrob icmalarının formalaşması kimi ekoloji proseslərə təsir göstərə bilər. Bu səbəbdən kvorum siqnallaşması mikrobiologiya, ekologiya, biotexnologiya və tibbi biologiyanın kəsişməsində yerləşən mühüm tədqiqat sahələrindən biridir. İstinadlar 1. Mukherjee, S., & Bassler, B. L. (2019). Bacterial quorum sensing in complex and dynamically changing environments. Nature Reviews Microbiology, 17, 371–382. DOI: 10.1038/s41579-019-0186-5. 2. Papenfort, K., & Bassler, B. L. (2016). Quorum sensing signal–response systems in Gram-negative bacteria. Nature Reviews Microbiology, 14, 576–588. DOI: 10.1038/nrmicro.2016.89. 3. Whiteley, M., Diggle, S. P., & Greenberg, E. P. (2017). Progress in and promise of bacterial quorum sensing research. Nature, 551, 313–320. DOI: 10.1038/nature24624. 4. Solano, C., Echeverz, M., & Lasa, I. (2014). Biofilm dispersion and quorum sensing. Current Opinion in Microbiology, 18, 96–104. DOI: 10.1016/j.mib.2014.02.008. 5. Sahreen, S., Mukhtar, H., Imre, K., Morar, A., Herman, V., & Sharif, S. (2022). Exploring the Function of Quorum Sensing Regulated Biofilms in Biological Wastewater Treatment: A Review. International Journal of Molecular Sciences, 23(17), 9751. DOI: 10.3390/ijms23179751. 6. Hemmati, F., et al. (2020). Quorum Quenching: A Potential Target for Antipseudomonal Therapy. Infection and Drug Resistance, 13, 2989–3005. DOI: 10.2147/IDR.S263196. 7. Zhu, J., & Kaufmann, G. F. (2013). Quo vadis quorum quenching? Current Opinion in Pharmacology, 13(5), 688–698. DOI: 10.1016/j.coph.2013.07.003. 8. Lami, R., Urios, L., Molmeret, M., & Grimaud, R. (2023). Quorum sensing in biofilms: a key mechanism to target in ecotoxicological studies. Critical Reviews in Microbiology, 49(6), 786–804. DOI: 10.1080/1040841X.2022.2142089. 9. Chakraborty, S., Bashir, Y., Sirotiya, V., et al. (2023). Role of bacterial quorum sensing and quenching mechanism in the efficient operation of microbial electrochemical technologies: A state-of-the-art review. Heliyon, 9(5), e16205. DOI: 10.1016/j.heliyon.2023.e16205. 10. Das, A., Biswas, R., Najiar, R., et al. (2026). Quorum sensing in bacteria: insights into communication and inhibition strategies—a review. Archives of Microbiology, 208(4), 157. DOI: 10.1007/s00203-025-04610-x.
https://az.wikipedia.org/wiki/Kvorum_siqnalla%C5%9Fmas%C4%B1
https://az.wikipedia.org/wiki/Kvorum_siqnalla%C5%9Fmas%C4%B1
https://az.wikipedia.org/wiki/Kvorum_siqnalla%C5%9Fmas%C4%B1
https://az.wikipedia.org/wiki/Kvorum_siqnalla%C5%9Fmas%C4%B1
Tarix : 9 sentyabr 2026
