İşıq çirklənməsi gecə vaxtı süni işıqlandırmanın həddindən artıq, düzgün istiqamətləndirilməmiş və ya lazımsız istifadəsi nəticəsində təbii qaranlıq mühitin dəyişməsi hadisəsidir. Bu anlayış əsasən şəhərlərdə küçə lampaları, binaların işıqlandırılması, reklam lövhələri, avtomobil işıqları və digər süni işıq mənbələrinin yaratdığı işıq təsirini əhatə edir. İşıq çirklənməsi şəhərləşmənin və gecə saatlarında insan fəaliyyətinin artmasının nəticələrindən biri hesab olunur. O, astronomik müşahidələri çətinləşdirməklə yanaşı, insanlarda və digər canlılarda gecə-gündüz ritmlərinin dəyişməsinə səbəb ola bilər. Növləri İşıq çirklənməsinin müxtəlif formaları mövcuddur: • Göy parıltısı (skyglow) — şəhər və digər yaşayış məntəqələrindən yayılan işığın atmosferdə səpilməsi nəticəsində gecə səmasının parlaqlığının artmasıdır. • İşıq müdaxiləsi (light trespass) — işığın nəzərdə tutulmayan ərazilərə, məsələn, yaşayış binalarına və ya təbii ərazilərə düşməsidir. • Parıltı (glare) — həddindən artıq parlaq işıq mənbəyinin görmə qabiliyyətini zəiflətməsi və narahatlıq yaratmasıdır. • Həddindən artıq işıqlandırma — müəyyən ərazinin ehtiyacdan artıq işıqlandırılmasıdır. • İşıq qarışıqlığı — çoxsaylı, nizamsız və bir-birindən fərqli işıq mənbələrinin yaratdığı vizual qarışıqlıqdır. Astronomiyaya təsiri İşıq çirklənməsinin ən asan müşahidə olunan nəticələrindən biri gecə səmasının parlaqlığının artmasıdır. Süni işıq atmosferdə səpildikdə ulduzların və digər zəif astronomik obyektlərin görünməsini çətinləşdirir. Şəhər ərazilərində çoxlu sayda ulduzun adi gözlə müşahidəsi mümkün olmaya bilər. Buna görə astronomik rəsədxanaların yerləşdirilməsi zamanı süni işıq mənbələrindən uzaq ərazilərə üstünlük verilir. Canlılara təsiri Təbii gecə-q gündüz dövrü bir çox canlıların davranış və fizioloji proseslərinin tənzimlənməsində mühüm rol oynayır. Süni gecə işığı bu təbii ritmləri dəyişdirə bilər. Quşlar gecə işıqlandırmasından təsirlənən canlı qruplarından biridir. Süni işıq bəzi köçəri quşların istiqamət seçiminə və miqrasiya davranışına təsir göstərə bilər. Həşəratlar, xüsusilə gecə aktiv olan növlər, süni işıq mənbələrinə cəlb oluna bilər. Bu davranış onların qidalanma, çoxalma və yırtıcılardan qorunma imkanlarını dəyişdirə bilər. Dəniz və sahil ekosistemlərində də süni işıqlandırma ekoloji proseslərə təsir göstərə bilər. Məsələn, sahilboyu işıqlandırma bəzi dəniz canlılarının gecə davranışlarını dəyişdirə bilər. İnsan sağlamlığı ilə əlaqəsi İnsan orqanizmində yuxu və oyanıqlıq dövrünün tənzimlənməsində sirkadiyan ritmlər mühüm rol oynayır. Gecə saatlarında işığa məruz qalmaq, xüsusilə yuxu zamanı, bu ritmlərə təsir göstərə bilər. Süni işığın yaratdığı təsirlərin öyrənilməsində melatonin hormonunun fəaliyyəti də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Gecə vaxtı işığa məruz qalma melatonin ifrazının azalmasına səbəb ola bilər. Bununla əlaqədar olaraq gecə işığının yuxu və digər fizioloji proseslərlə əlaqəsi elmi tədqiqatlarda araşdırılır. Enerji sərfiyyatı Lazımsız və həddindən artıq işıqlandırma əlavə enerji sərfiyyatına səbəb olur. İşıqlandırma sistemlərinin düzgün layihələndirilməsi, işığın yalnız tələb olunan istiqamətə yönəldilməsi və enerji səmərəli texnologiyalardan istifadə həm enerji sərfiyyatını, həm də işıq çirklənməsini azaltmağa imkan verə bilər. İşıq çirklənməsinin azaldılması İşıq çirklənməsinin qarşısının alınması üçün müxtəlif tədbirlər görülə bilər: • işıq mənbələrinin aşağı istiqamətə yönəldilməsi; • yalnız zəruri ərazilərin işıqlandırılması; • gecə saatlarında avtomatik söndürmə və ya işığın intensivliyinin azaldılması; • hərəkət sensorlarından istifadə; • uyğun rəng temperaturuna malik işıq mənbələrinin seçilməsi; • reklam və dekorativ işıqlandırmanın məhdudlaşdırılması; • küçə işıqlandırmasının düzgün layihələndirilməsi. Müasir LED işıqlandırma sistemləri daha az enerji sərf edə bilsə də, onların düzgün idarə olunmaması ümumi süni işıq miqdarının artmasına səbəb ola bilər. Buna görə enerji səmərəliliyi ilə yanaşı, işıqlandırmanın miqdarı, istiqaməti və vaxtı da nəzərə alınmalıdır. Ekoloji əhəmiyyəti İşıq çirklənməsi atmosfer və su çirklənməsi kimi ənənəvi çirklənmə formalarından fərqli olaraq əsasən gecə mühitinin fiziki xüsusiyyətlərini dəyişdirir. Bu dəyişikliklər ekosistemlərdə canlıların davranışına, qarşılıqlı əlaqələrinə və bioloji ritmlərinə təsir göstərə bilər. Bu səbəbdən işıq çirklənməsinin öyrənilməsi şəhər ekologiyası, biomüxtəlifliyin qorunması, astronomiya və ətraf mühitin idarə olunması ilə əlaqəli multidissiplinar tədqiqat sahəsinə çevrilmişdir. İstinadlar 1. Falchi, F., Cinzano, P., Duriscoe, D., Kyba, C. C. M., Elvidge, C. D., Baugh, K., Portnov, B. A., Rybnikova, N. A., & Furgoni, R. (2016). The new world atlas of artificial night sky brightness. Science Advances, 2(6), e1600377. DOI: 10.1126/sciadv.1600377. 2. Gaston, K. J., Duffy, J. P., Gaston, S., Bennie, J., & Davies, T. W. (2014). Human alteration of natural light cycles: causes and ecological consequences. Oecologia, 176, 917–931. DOI: 10.1007/s00442-014-3088-2. 3. Gaston, K. J., Visser, M. E., & Hölker, F. (2015). The biological impacts of artificial light at night: the research challenge. Philosophical Transactions of the Royal Society B, 370, 20140133. DOI: 10.1098/rstb.2014.0133. 4. Sanders, D., Frago, E., Kehoe, R., Patterson, C., & Gaston, K. J. (2021). A meta-analysis of biological impacts of artificial light at night. Nature Ecology & Evolution, 5, 74–81. DOI: 10.1038/s41559-020-01322-x. 5. Knop, E., Zoller, L., Ryser, R., Gerpe, C., Hörler, M., & Fontaine, C. (2017). Artificial light at night as a new threat to pollination. Nature, 548, 206–209. DOI: 10.1038/nature23288. 6. Falcón, J., Torriglia, A., Attia, D., Viénot, F., Gronfier, C., Behar-Cohen, F., Martinsons, C., & Hicks, D. (2020). Exposure to artificial light at night and the consequences for flora, fauna, and ecosystems. Frontiers in Neuroscience, 14, 602796. DOI: 10.3389/fnins.2020.602796. 7. Cho, Y., Ryu, S.-H., Lee, B. R., Kim, K. H., Lee, E., & Choi, J. (2015). Effects of artificial light at night on human health: A literature review of observational and experimental studies applied to exposure assessment. Chronobiology International, 32(9), 1294–1310. DOI: 10.3109/07420528.2015.1073158. 8. Dominoni, D. M., Borniger, J. C., & Nelson, R. J. (2016). Light at night, clocks and health: From humans to wild organisms. Biology Letters, 12, 20160015. DOI: 10.1098/rsbl.2016.0015. 9. Hölker, F., Wolter, C., Perkin, E. K., & Tockner, K. (2010). Light pollution as a biodiversity threat. Trends in Ecology & Evolution, 25(12), 681–682. DOI: 10.1016/j.tree.2010.09.007. 10. Bożejko, M., Tarski, I., & Małodobra-Mazur, M. (2023). Outdoor artificial light at night and human health: A review of epidemiological studies. Environmental Research, 218, 115049. DOI: 10.1016/j.envres.2022.115049.
https://az.wikipedia.org/wiki/%C4%B0%C5%9F%C4%B1q_%C3%A7irkl%C9%99nm%C9%99si
https://az.wikipedia.org/wiki/%C4%B0%C5%9F%C4%B1q_%C3%A7irkl%C9%99nm%C9%99si
https://az.wikipedia.org/wiki/%C4%B0%C5%9F%C4%B1q_%C3%A7irkl%C9%99nm%C9%99si
https://az.wikipedia.org/wiki/%C4%B0%C5%9F%C4%B1q_%C3%A7irkl%C9%99nm%C9%99si
Tarix : 9 sentyabr 2026
