Hermafroditi təsvir edən Roma freskası, Herkulanum, eramızın 1–50-ci illəri, Neapol Milli Arxeologiya Muzeyi Hermofrodit (qədim yunan. Ἑρμαφρόδιτος) Qədim yunan dini və mifologiyasında, Afrodita və Hermesin övladıdır. Ovidiyə görə, o, diqqətəlayiq dərəcədə gözəl bir oğlan kimi doğulmuş,Salmakida (nimfa) isə onu zorlamağa cəhd edərək, əbədi olaraq onunla birləşməsi üçün dua etmişdir. Bu duaya cavab olaraq tanrı onların hər iki formasını bir bədəndə birləşdirmiş və onu, həm kişi, həm də qadın olan, ikicinsli bir varlığa çevirmişdir. Onun adı, valideynlərinin adlarından — Hermes və Afroditadan — birləşdirilərək yaranmışdır. Hermofrodit, Hermesin övladı olduğu üçün, nəticə etibarilə Atlantın da nəvə-nəticəsi hesab olunur (Hermesin anası Maya Atlantın qızı idi), buna görə bəzən "Atlantiades" (yunanca Ἀτλαντιάδης) adlandırılır. Afrodita və Hermesin (Venera və Merkurinin) ikicinsli övladı Hermofrodit, uzun müddət androginlik və ya qadınsılığın simvolu olmuş, yunan-roma sənətində kişi cinsiyyət orqanlarına sahib bir dişi fiqur kimi təsvir olunmuşdur. Teofrastın hesabatı, həmçinin Hermofrodit ilə nikah institutu arasında bir əlaqəyə də işarə edir. Hermofroditin nikahla əlaqəsi, görünür, ondan qaynaqlanır ki, o, həm kişi, həm də qadın keyfiyyətlərini özündə birləşdirərək, kişi və qadının müqəddəs birləşməsini simvolizə edirdi. Hermofroditi toylarla bağlayan digər bir amil isə, valideynlərinin gəlinləri qorumaq və xeyir-dua vermək rolu olmuşdur. Nimfa Salmakida və Hermafrodit — Fransua-Jozef Navez, 1829, Gent Gözəl Sənətlər Muzeyi Hermafroditin adı valideynləri Hermes və Afroditanın adlarından yaranmışdır. Bu üç tanrının hamısı, erotik və məhsuldarlıq fiqurları arasında böyük yer tutur və hamısı açıq şəkildə cinsi məna daşıyır. Fotiosa görə, Hermofrodit, fallik xüsusiyyətlərinə görə kişi hesab edilən Afroditanın bir forması olan Afroditos ilə eyni ilahədir. Ovidinin rəvayəti Ovidinin hesabatına görə, Hermofrodit, Frigiyada (indiki Türkiyə) yerləşən müqəddəs bir dağ olan İda dağının mağaralarında nayadalar tərəfindən bəslənmişdir. On beş yaşına çatdıqda, ətrafından bezmiş və Likiya və Kariya şəhərlərinə səyahət etmişdir. Məhz Kariyanın meşələrində, Halikarnas (indiki Bodrum, Türkiyə) yaxınlığında, o, hovuzunda olan nimfa Salmakida ilə qarşılaşmışdır. Salmakida, çox gözəl, lakin hələ gənc olan oğlana qarşı ehtirasa qapılmış, onunla flört etməyə çalışmış, lakin rədd edilmişdir. Onun getdiyini düşündükdə, Hermofrodit soyunmuş və boş hovuzun sularına girmişdir. Salmakida bir ağacın arxasından çıxaraq hovuza tullanmışdır. O, gəncin ətrafına dolanmış, onu zorla öpmüş və döşünə toxunaraq onu zorlamağa cəhd etmişdir. O, müqavimət göstərərkən, Salmakida tanrılara müraciət edərək onların heç vaxt ayrılmamasını diləmişdir. Onun arzusu yerinə yetirilmiş, bədənləri "hər iki cinsə malik bir məxluq" halında birləşərək tək bir formaya qarışmışdır. Hermofrodit, Hermes və Afroditaya, həmin hovuzda çimən hər kəsin də eyni şəkildə çevrilməsi üçün dua etmiş, arzusu yerinə yetirilmişdir. Yatmış Hermafrodit heykəli — Luvr muzeyi, Paris Şərhlər Macar klassik filoloq Karoy Kereni yazmışdır: "Bu formada hekayə qətiyyən qədim deyildi". O, bunu, arxaik qəhrəman kultlarına sahib olan Nərgiz və Hiasint əfsanələrini, həmçinin Himen (Himeneos) ilə bağlı olanları qeyd edərək, gənc oğlanları (efebləri) əhatə edən yunan mifləri ilə əlaqələndirmişdir. Diodor Sikuliy, Tarixi Kitabxana əsərində qeyd edir ki, bəzilərinə görə Hermofrodit bir tanrıdır və müəyyən vaxtlarda insanlar arasında görünür, digərləri isə belə ikicinsli varlıqların qeyri-təbii məxluqlar olduğunu, dünyaya nadir hallarda gəldiklərinə görə, bəzən pis, bəzən isə yaxşı gələcəyi qabaqcadan bildirmə xüsusiyyətinə malik olduqlarını bildirirlər. Təxminən eramızdan əvvəl II əsrə aid, Halikarnasdakı bir divar qalığında tapılan təsvirdə, Hermofroditin anası Afrodita, körpə Hermofroditi himayəsinə aldıqdan sonra onu bəsləyib qoruyan nimfa kimi Salmakidanı adlandırır — bu, Ovidinin təqdim etdiyi versiyadan çox fərqli bir versiyadır. Satirik yazıçı Samosatalı Lukian da, Hermafroditin sonradan öz iradəsi xaricində deyil, elə doğulduğu kimi bu vəziyyətdə olduğunu ehtimal edir və bunu uşağın atası Hermesin kimliyinə bağlayır. Kultu Yunan ölkələrindəki kultun ən qədim izləri Kiprdə tapılır. Makrobiusa görə (Saturnalia, III.8), burada, Aristofan tərəfindən Afroditos adlandırılan, saqqallı, kişi cinsli bir Afrodita heykəli mövcud idi. Filoxor, öz Atthis əsərində (Makrobiusda qeyd olunur), bu ilahəni, qurbanları zamanı kişi və qadınların paltar dəyişdiyi bir ilahə olaraq, Ay ilahələri ilə eyniləşdirmişdir. Peraxorada tapılan, eramızdan əvvəl VII əsrə aid, Afroditosu təsvir edən bir terrakota lövhəsi, bunun arxaik yunan kultu olduğunu göstərir. Hermofrodit kultunun ilahiləşdirilməsi və mənşəyi, hermofrodit təbiətin hər iki cinsi birləşdirən ilkin bir varlıq ideyasını ifadə etdiyi Şərq dinlərindən qaynaqlanır. Bu ikili cinsiyyət, həm də Dionis və Priapa aid edilmişdir — nəslartırma və məhsuldarlığın iki prinsipinin bir varlıqda birləşməsi, geniş tolğunlaşdırıcı və məhsuldar güclərə işarə edir. Bu Kipr Afroditası, sadəcə bir herma formasındakı Afroditos mənasını verən, sonrakı Hermofroditosla eynidir və ilk dəfə Teofrastın Xarakterlərində rast gəlinir. Afinada (çox güman ki, eramızdan əvvəl V əsrdə) tətbiq edildikdən sonra, bu ilahənin əhəmiyyəti azalmış görünür. O, artıq xüsusi bir kultun obyekti kimi görünmür, əvəzinə, mənası aydın olmayan, mövhumatçı ayinlərlə ifadə olunan müəyyən firqələrin hörmətinə məhdudlaşmışdır. Alkifronda tapırıq ki, Afinada bir Hermofrodit məbədi mövcud olmuşdur. Bu parça, onun evli insanlara başçılıq edən ilahə hesab oluna biləcəyini irəli sürür; ər-arvad arasındakı sıx birliyin, kişi və qadının ayrılmaz şəkildə birləşdiyi bir ilahə vasitəsilə uyğun şəkildə təmsil olunduğunu bildirir. Yunan Antologiyasında, Zevksipp hamamlarındakı heykəlləri təsvir edən fəsildə, Hermafroditin bir heykəli də qeyd olunur və təsvir edilir. Antik ədəbiyyatda Hermofroditdən yunan ədəbiyyatında ilk bəhs edən, filosof Teofrastdır (eramızdan əvvəl III əsr), o, Xarakterlər kitabının XVI fəslində, "Mövhumatçı Adam"da, müxtəlif eksentrik insan tiplərini təsvir edərkən, hər ayın dördüncü və yeddinci günlərində belə bir adamın xidmətçilərinə şərab qarışdırmağı, çıxıb mərsin çələngləri, kündür və sarmaşıq almağı əmr edəcəyini, evə qayıtdıqdan sonra isə bütün günü Hermafroditləri çələngləməyə həsr edəcəyini yazır. Hermes və Afroditanın Hermofroditin valideynləri olduğuna dair ilk qeyd, yunan tarixçisi Diodor Sikuliy (eramızdan əvvəl I əsr) tərəfindən, Bibliotheca historica əsərinin IV kitabında (4.6.5) edilmişdir. Diodor bildirir ki, bəzilərinə görə Hermafrodit bir tanrıdır və müəyyən vaxtlarda insanlar arasında görünür, qadın kimi zərif və gözəl, lakin eyni zamanda kişiyə xas güc və qüvvəyə malik bir bədənlə doğulur; digərləri isə belə ikicinsli məxluqların qeyri-təbii varlıqlar olduğunu, nadir hallarda dünyaya gəldiklərinə görə, gələcəyi — bəzən pis, bəzən yaxşı tərəfə — qabaqcadan bildirmə xüsusiyyətinə malik olduqlarını israr edirlər. Onun mifinin yeganə tam nəqli, Ovidinin Metamorfozlar əsərində (274–388, eramızın 8-ci ili) yer alır, burada diqqət, şəhvətli su-nimfası Salmakidanın qadınsı tələlərinə və onun Hermafroditin əvvəllər cücərməkdə olan kişilik gücünü sarsıtmasına, onun utancaqlığının və bədənlərinin qaynaşmasının təfərrüatlarına yönəlmişdir. 1602-ci ildə anonim şəkildə nəşr olunan, hekayənin bir epillion formasına salınmış versiyası, sonradan (1640) bəzilər tərəfindən Fransis Bomonta aid edilmişdir. Auzoniy, öz Epigramata de diversis rebus (Müxtəlif mövzularda epiqramlar) əsərində (IV əsr), Hermafroditin nəslini və nimfa Salmakida ilə birləşməsini də nəql edir. Sənətdə Yunan vaza rəssamlığında Hermofrodit, həm kişi, həm də qadın xüsusiyyətlərinə malik qanadlı bir gənc kimi təsvir olunurdu. Pompey və Herkulanumda tapılan Roma freskaları, Hermafroditi müxtəlif üslublarda, tək halda və ya satirlər, Pan və Silenlə qarşılıqlı təsirdə göstərir. Perqamdan Hermafrodit heykəli, Ellinizm dövrü, eramızdan əvvəl III əsr — İstanbul Arxeologiya Muzeyi Mövzuya aid ən məşhur heykəl Yatmış Hermofroditdir. Perqamdan tapılmış, təbii ölçüdə bir Hermofrodit heykəli, 186,5 santimetr hündürlüyü ilə, tapılmış ən böyük nümunələrdən biridir və hazırda İstanbul Arxeologiya Muzeyində saxlanılır. Con Henri Foli tərəfindən hazırlanmış bir heykəl, 1851-ci il Böyük Sərgisində nümayiş etdirilmiş, sonradan Stratford-apon-Eyvondakı Bankroft Bağlarına bağışlanmış və hazırda orada dayanır. Hermafroditin bir mərmər heykəli, Loreius Tiburtinus Evinin bağının cənub ucu yaxınlığında tapılmışdır. Həmçinin baxın Afrodita Hermes Salmakida (nimfa) Yunan mifologiyası İstinadlar
https://az.wikipedia.org/wiki/Hermofrodit_(mifologiya)
https://www.antiktarih.com/2019/05/17/hermaphrodite-yunan-mitolojisi/
https://www.theoi.com/Ouranios/ErosHermaphroditos.html
https://blog.ulubat.org/index.php/genel/hermes-ve-afroditin-cocuklarindan-hermafrodite/
https://www.britannica.com/topic/Hermaphroditus
https://bengisemerci.com/hermafrodit-cocuklar-ve-cinsel-kimlikleri/
Tarix : 30 iyul 2026
