'Ekoloji tarazlıq' — ekosistemdə canlı orqanizmlər və onları əhatə edən cansız mühit arasında qarşılıqlı əlaqələrin müəyyən sabitlik şəraitində davam etməsidir. Bu vəziyyət enerji axını, maddələr dövranı, populyasiyaların sayı və növlər arasındakı əlaqələrin qarşılıqlı təsiri nəticəsində yaranır. Ekoloji tarazlıq dəyişməz və tam sabit vəziyyət hesab edilmir. Təbii sistemlərdə müxtəlif dəyişikliklər daim baş verir. Ekosistemlər müəyyən təsirlərdən sonra öz quruluşunu və funksiyalarını müəyyən dərəcədə bərpa edə bilir. Bu xüsusiyyət onların davamlılığı ilə əlaqələndirilir. Ekoloji tarazlığın əsas xüsusiyyətləri Ekoloji tarazlığın qorunmasında bir sıra proseslər mühüm rol oynayır: • enerji axınının ekosistem daxilində davam etməsi; • karbon, azot, fosfor və digər maddələrin təbii dövranının saxlanılması; • canlı orqanizmlər arasında qida əlaqələrinin mövcudluğu; • populyasiyaların özünütənzimləmə qabiliyyəti; • biomüxtəlifliyin qorunması; • ekosistemlərin xarici təsirlərə uyğunlaşması. Bu proseslər bir-biri ilə əlaqəlidir. Onlardan birinin əhəmiyyətli dərəcədə dəyişməsi digər ekoloji proseslərə də təsir göstərə bilər. Biotik və abiotik amillər Ekosistemin əsas komponentləri biotik və abiotik amillərdən ibarətdir. Biotik komponentlər Biotik komponentlər ekosistemdə yaşayan canlı orqanizmlərdir. Bitkilər, heyvanlar, göbələklər, bakteriyalar və digər mikroorqanizmlər bu qrupa daxildir. Ekosistemdə canlıların funksiyalarına görə üç əsas qrup fərqləndirilir: • Produsentlər — əsasən yaşıl bitkilər və bəzi yosunlar. Onlar fotosintez vasitəsilə üzvi maddələr əmələ gətirirlər. • Konsumentlər — hazır üzvi maddələrlə qidalanan canlılar. Heyvanlar və insan bu qrupa daxildir. • Reduksentlər — üzvi qalıqların parçalanmasında iştirak edən bakteriya və göbələklər. Bu qruplar arasında yaranan qida əlaqələri ekosistemdə enerji və maddələrin hərəkətini təmin edir. Abiotik komponentlər Abiotik komponentlər ekosistemin cansız mühitini təşkil edən amillərdir. Temperatur, günəş radiasiyası, yağıntı, rütubət, su, torpaq, hava, külək, relyef və geoloji xüsusiyyətlər əsas abiotik amillər hesab olunur. Abiotik şərait canlıların yayılmasına və həyat fəaliyyətinə birbaşa təsir edir. Məsələn, temperatur və yağıntı rejiminin dəyişməsi bitki örtüyünün vəziyyətinə, bununla əlaqədar isə heyvanların qida və yaşayış imkanlarına təsir göstərə bilər. Ekoloji tarazlığın pozulması Ekoloji tarazlıq müxtəlif təbii proseslər və insan fəaliyyəti nəticəsində dəyişə bilər. Təbii amillərə quraqlıq, daşqın, meşə yanğınları, güclü fırtınalar və digər hadisələr aid edilir. Antropogen təsirlər isə xüsusilə sənayeləşmə və urbanizasiya proseslərinin sürətlənməsi ilə daha geniş miqyas almışdır. Meşələrin qırılması, su və torpaq ehtiyatlarından həddindən artıq istifadə, ətraf mühitin çirkləndirilməsi və yaşayış mühitlərinin dəyişdirilməsi ekosistemlərə təsir göstərən əsas amillərdəndir. İqlim dəyişikliyi İqlim dəyişikliyi ekoloji sistemlərdə baş verən dəyişikliklərə təsir göstərən amillərdən biridir. Temperaturun yüksəlməsi, yağıntı rejiminin dəyişməsi və ekstremal hava hadisələrinin artması bəzi ekosistemlərin fəaliyyətinə təsir göstərə bilər. İqlim şəraitindəki dəyişikliklər bitki və heyvan növlərinin yayılma areallarının dəyişməsinə, su ehtiyatlarının vəziyyətinə və mövsümi bioloji proseslərə təsir edə bilər. İqlim dəyişikliklərinə həssas olan dağ, sahilyanı və bataqlıq ekosistemlərində bu təsirlər daha nəzərəçarpan ola bilər. Meşələrin qırılması Meşələr ekoloji sistemlərdə müxtəlif funksiyalar yerinə yetirir. Onlar torpağın eroziyadan qorunmasına, su dövranının tənzimlənməsinə, karbonun saxlanmasına və canlıların yaşayış mühitinin təmin edilməsinə kömək edir. Meşə örtüyünün azalması torpaq eroziyasının güclənməsinə, yaşayış mühitlərinin parçalanmasına və biomüxtəlifliyin azalmasına səbəb ola bilər. Kənd təsərrüfatı sahələrinin genişləndirilməsi, şəhərləşmə, yanğınlar və nəzarətsiz ağac kəsilməsi meşələrin azalmasına gətirib çıxaran amillər arasındadır. Ətraf mühitin çirklənməsi Atmosferin, su hövzələrinin və torpağın çirklənməsi ekosistemlərin fəaliyyətinə mənfi təsir göstərə bilər. Sənaye müəssisələri, nəqliyyat, kənd təsərrüfatında istifadə olunan bəzi kimyəvi maddələr və məişət tullantıları ətraf mühitə müxtəlif formalarda təsir edir. Su hövzələrinin çirklənməsi su orqanizmlərinin yaşayış şəraitini dəyişə və su ekosistemlərinin məhsuldarlığını azalda bilər. Torpaqda çirkləndirici maddələrin toplanması isə onun fiziki, kimyəvi və bioloji xüsusiyyətlərinə təsir göstərə bilər. Biomüxtəlifliyin rolu Biomüxtəliflik ekosistemlərin struktur və funksional xüsusiyyətlərinin qorunmasında mühüm amillərdən biridir. Müxtəlif növlər arasında formalaşan qida və digər ekoloji əlaqələr təbii sistemlərin fəaliyyətində iştirak edir. Yaşayış mühitlərinin itirilməsi, çirklənmə, iqlim dəyişiklikləri, həddindən artıq ovlanma və invaziv növlərin yayılması biomüxtəlifliyin azalmasına səbəb ola bilər. Növlərin azalması ekosistemdəki qarşılıqlı əlaqələrin dəyişməsi ilə nəticələnə bilər. Təbii ehtiyatlardan istifadə Su, torpaq, meşə və mineral ehtiyatların həddindən artıq istifadəsi ekoloji tarazlığın pozulması riskini artırır. Yeraltı suların normadan artıq çıxarılması, torpaqların intensiv istifadəsi və otlaqların həddindən artıq yüklənməsi təbii ehtiyatların bərpa imkanlarını məhdudlaşdıra bilər. Təbii ehtiyatlardan səmərəli istifadə ekosistemlərin uzunmüddətli davamlılığının qorunması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Ekoloji tarazlığın qorunması Ekoloji tarazlığın qorunması üçün təbii ekosistemlərin mühafizəsi, meşələrin bərpası, biomüxtəlifliyin qorunması, su və torpaq ehtiyatlarından səmərəli istifadə və tullantıların azaldılması istiqamətində tədbirlər görülür. Xüsusi mühafizə olunan təbiət ərazilərinin yaradılması, ekoloji monitorinqin aparılması və təbii ehtiyatların davamlı idarə olunması da ekoloji tarazlığın saxlanılmasına yönəlmiş əsas tədbirlər sırasındadır. İstinadlar 1. Odum, E. P.; Barrett, G. W. Fundamentals of Ecology. Brooks/Cole. 2. Begon, M.; Townsend, C. R.; Harper, J. L. Ecology: From Individuals to Ecosystems. Blackwell Publishing. 3. Ricklefs, R. E.; Relyea, R. The Economy of Nature. W. H. Freeman. 4. Millennium Ecosystem Assessment. Ecosystems and Human Well-being. Island Press, 2005. 5. United Nations Environment Programme. Global Environment Outlook. 6. Intergovernmental Panel on Climate Change. Climate Change 2023: Synthesis Report. 7. Convention on Biological Diversity. Kunming–Montreal Global Biodiversity Framework, 2022. 8. Food and Agriculture Organization of the United Nations. The State of the World's Forests. 9. Azərbaycan Respublikasının Ətraf mühitin mühafizəsi haqqında Qanunu. 10. Azərbaycan Respublikasının Ekoloji təhlükəsizlik haqqında Qanunu. 11. Azərbaycan Respublikasının Xüsusi mühafizə olunan təbiət əraziləri və obyektləri haqqında Qanunu. Xarici keçidlər • IPCC • BMT Ətraf Mühit Proqramı • IUCN Red List • Bioloji Müxtəliflik haqqında Konvensiya • FAO • Ümumdünya Meteorologiya Təşkilatı
https://az.wikipedia.org/wiki/Ekoloji_tarazl%C4%B1q_n%C9%99dir
https://www.ipcc.ch/
https://www.unep.org/
https://www.iucnredlist.org/
https://www.cbd.int/
https://www.fao.org/
https://wmo.int/
Tarix : 2 sentyabr 2026
