Ekoloji sürüşmə ekosistemin uzun müddət davam edən təbii və ya antropogen təsirlər nəticəsində əvvəlki struktur və funksional vəziyyətindən tədricən uzaqlaşaraq başqa ekoloji vəziyyətə keçməsi prosesidir. Bu dəyişikliklər növlərin tərkibində, populyasiyaların sayında, qida əlaqələrində, maddələr dövranında və ekosistemin ümumi funksiyalarında baş verə bilər. Ekoloji sürüşmə adətən birdən-birə baş vermir. Temperatur və yağıntı rejiminin dəyişməsi, su çatışmazlığı, torpaq deqradasiyası, çirklənmə, meşələrin qırılması, invaziv növlərin yayılması və insan fəaliyyətinin digər formaları ekosistemdə tədricən dəyişikliklər yarada bilər. Müəyyən hədd keçildikdən sonra isə əvvəlki vəziyyətə qayıtmaq çətinləşə bilər. Prosesin xüsusiyyətləri Ekosistemlər daim dəyişən sistemlərdir. Mövsümi dəyişikliklər və təbii ardıcıllıq ekoloji sistemlərin normal dinamikasının bir hissəsidir. Ekoloji sürüşmə isə daha uzunmüddətli və nəzərəçarpan istiqamətli dəyişikliklə xarakterizə olunur. Məsələn, uzunmüddətli quraqlıq nəticəsində otlaq ekosistemində bitki örtüyünün seyrəlməsi torpağın eroziyaya həssaslığını artıra bilər. Torpaq örtüyünün azalması suyun torpağa hopmasını zəiflədə və yeni bitkilərin inkişafını çətinləşdirə bilər. Beləliklə, ilkin dəyişiklik digər prosesləri də gücləndirərək ekosistemin əvvəlki vəziyyətdən uzaqlaşmasına səbəb ola bilər. Ekoloji sürüşmənin səbəbləri Ekoloji sürüşməyə səbəb olan amillər təbii və antropogen mənşəli ola bilər. İqlim dəyişmələri Temperaturun yüksəlməsi, yağıntı rejiminin dəyişməsi, quraqlığın uzanması və ekstremal hava hadisələrinin artması bəzi ekosistemlərin strukturuna təsir göstərə bilər. Xüsusilə su çatışmazlığı bitki örtüyünün dəyişməsinə, meşə ekosistemlərində ağacların qurumasına və torpaq mikroorqanizmlərinin fəaliyyətinin dəyişməsinə gətirib çıxara bilər. Torpaq deqradasiyası Eroziya, şoranlaşma, səhralaşma və üzvi maddələrin azalması torpağın məhsuldarlığını və bioloji aktivliyini zəiflədə bilər. Torpaq xüsusiyyətlərinin dəyişməsi bitki icmalarının tərkibinə də təsir göstərərək ekosistemin əvvəlki vəziyyətindən fərqlənməsinə səbəb olur. Su rejiminin dəyişməsi Çayların axınının dəyişdirilməsi, bataqlıqların qurudulması, suvarma və hidrotexniki qurğuların tikilməsi su ekosistemlərinin strukturuna təsir edə bilər. Su rejiminin uzun müddət dəyişməsi bəzi növlərin azalmasına, digər növlərin isə yayılmasının genişlənməsinə şərait yarada bilər. İnvaziv növlər Yeni ərazilərə daxil olan yad növlər yerli növlərlə rəqabət apararaq onların sayını azalda bilər. Bəzi hallarda invaziv növün geniş yayılması bitki örtüyünün və qida şəbəkəsinin strukturunda əhəmiyyətli dəyişikliklər yaradır. Antropogen təsirlər Şəhərləşmə, mədən işləri, meşələrin qırılması, intensiv kənd təsərrüfatı, həddindən artıq otarılma və sənaye çirklənməsi ekosistemlərin strukturunu dəyişdirən əsas insan mənşəli amillər sırasındadır. Ekoloji hədd Ekoloji sürüşmənin mühüm xüsusiyyətlərindən biri müəyyən ekoloji hədlərin mövcud olmasıdır. Ekosistem müəyyən səviyyəyə qədər olan dəyişiklikləri kompensasiya edə bilər. Lakin təzyiq müəyyən həddi keçdikdə sistemin əvvəlki vəziyyətə qayıtma qabiliyyəti zəifləyə bilər. Bu hədlər bütün ekosistemlər üçün eyni deyil. Məsələn, quraqlığa davamlı ekosistem uzun müddət su çatışmazlığına uyğunlaşa bildiyi halda, suya daha çox ehtiyacı olan ekosistem eyni təsirdən daha tez dəyişə bilər. Ekoloji sürüşmə və alternativ sabit vəziyyətlər Bəzi ekosistemlər müəyyən şəraitdə bir neçə nisbətən sabit vəziyyətdə mövcud ola bilər. Təzyiq nəticəsində ekosistem əvvəlki vəziyyətini itirərək başqa sabit vəziyyətə keçə bilər. Məsələn, dayaz göldə qida maddələrinin həddindən artıq toplanması yosunların kütləvi inkişafına səbəb ola bilər. Suyun şəffaflığının azalması su bitkilərinin məhvinə, oksigen rejiminin dəyişməsinə və heyvan icmalarının yenidən formalaşmasına gətirib çıxara bilər. Nəticədə göl əvvəlki şəffaf su vəziyyətindən fərqli ekoloji vəziyyətə keçə bilər. Ekoloji sürüşmə və ekosistemlərin kritik yavaşlaması Ekoloji sürüşmə ilə bağlı tədqiqatlarda kritik yavaşlama anlayışından da istifadə olunur. Ekosistem sabit vəziyyətindən uzaqlaşdıqca müəyyən pozuntulardan sonra əvvəlki vəziyyətinə qayıtması daha uzun çəkə bilər. Bərpa müddətinin uzanması ekosistemin dayanıqlığının zəifləməsinin mümkün göstəricilərindən biri hesab olunur. Bu yanaşma ekosistemlərin kritik keçidə yaxınlaşmasını əvvəlcədən müəyyən etmək üçün araşdırılır. Biomüxtəlifliyə təsiri Ekoloji sürüşmə növ müxtəlifliyinin dəyişməsinə səbəb ola bilər. Bəzi növlər yeni şəraitə uyğunlaşaraq populyasiyalarını qoruyur, digərləri isə azalır və ya ərazidən yox olur. Növ sayının dəyişməsi ilə yanaşı, növlər arasındakı əlaqələr də dəyişə bilər. Tozlandırıcılarla bitkilər, yırtıcılarla ovları və parazitlərlə sahibləri arasındakı münasibətlərdə baş verən dəyişikliklər qida şəbəkəsinin strukturuna təsir göstərə bilər. Bu səbəbdən ekoloji sürüşmənin nəticələri yalnız ayrı-ayrı növlərin sayındakı dəyişikliklərlə məhdudlaşmır. Ekosistem funksiyalarına təsiri Ekosistemlərin strukturunda baş verən dəyişikliklər onların funksiyalarına da təsir edə bilər. Karbonun saxlanması, qida elementlərinin dövranı, torpağın formalaşması, suyun təmizlənməsi və eroziyanın qarşısının alınması kimi proseslərin intensivliyi dəyişə bilər. Məsələn, meşə örtüyünün azalması torpağın eroziyaya məruz qalmasını artıra, suyun səth axınını dəyişdirə və karbonun ekosistemdə saxlanma qabiliyyətini zəiflədə bilər. Su ekosistemlərində ekoloji sürüşmə Çay, göl, bataqlıq və digər su ekosistemləri də ekoloji sürüşməyə məruz qala bilər. Su temperaturunun artması, axım rejiminin dəyişməsi, eutrofikasiya, çirklənmə və suyun həddindən artıq götürülməsi su bioloji müxtəlifliyinə təsir göstərir. Çaylarda hidroloji rejimin dəyişməsi balıqların miqrasiyası, su bitkilərinin yayılması və bentik orqanizmlərin icmaları üçün yeni şərait yarada bilər. Ekoloji bərpa Ekoloji sürüşmədən sonra ekosistemin əvvəlki vəziyyətinə qaytarılması həmişə mümkün olmur. Bunun səbəbi ekosistemin strukturunda və mühit şəraitində uzunmüddətli dəyişikliklərin baş verməsidir. Bərpa tədbirləri təzyiq amilinin aradan qaldırılmasından, yerli növlərin yenidən introduksiyasından, su rejiminin bərpasından, torpaq eroziyasının məhdudlaşdırılmasından və invaziv növlərin nəzarətdə saxlanmasından ibarət ola bilər. Bəzi hallarda isə əvvəlki ekosistemi tam bərpa etmək əvəzinə, dəyişmiş şəraitdə ekosistemin əsas funksiyalarını qorumaq məqsədi güdülür. Tədqiqat üsulları Ekoloji sürüşmənin müəyyənləşdirilməsində uzunmüddətli ekoloji müşahidələr mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bitki örtüyünün, növ müxtəlifliyinin, torpaq xüsusiyyətlərinin, suyun kimyəvi göstəricilərinin və iqlim parametrlərinin zaman üzrə dəyişməsi araşdırılır. Peyk təsvirləri və coğrafi informasiya sistemləri geniş ərazilərdə landşaft dəyişikliklərini izləməyə imkan verir. Ekoloji DNT, avtomatlaşdırılmış sensorlar və digər müasir metodlar isə biomüxtəliflik və ekosistem prosesləri haqqında daha ətraflı məlumat əldə etməyə imkan yaradır. Elmi əhəmiyyəti Ekoloji sürüşmə anlayışı ekosistemlərdə tədricən toplanan dəyişikliklərin necə daha böyük struktur və funksional nəticələrə çevrilə bildiyini izah etmək üçün istifadə olunur. Bu proseslərin öyrənilməsi biomüxtəlifliyin qorunması, iqlim dəyişmələrinin nəticələrinin qiymətləndirilməsi, su və torpaq ehtiyatlarının idarə olunması və ekosistemlərin bərpası baxımından əhəmiyyətlidir. Ekoloji sürüşmənin əsas xüsusiyyətlərindən biri onun həmişə ani və aydın sərhədlərlə baş verməməsidir. Bəzi hallarda dəyişiklik uzun müddət zəif görünür və yalnız ekosistemin əvvəlki vəziyyətindən əhəmiyyətli dərəcədə uzaqlaşmasından sonra aşkar edilir. İstinadlar 1. Scheffer, M., Carpenter, S., Foley, J. A., Folke, C., Walker, B. (2001). Catastrophic shifts in ecosystems. Nature, 413, 591–596. 2. Scheffer, M., Bascompte, J., Brock, W. A., et al. (2009). Early-warning signals for critical transitions. Nature, 461, 53–59. 3. Folke, C., Carpenter, S. R., Walker, B., et al. (2004). Regime shifts, resilience, and biodiversity in ecosystem management. Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics, 35, 557–581. 4. Biggs, R., Carpenter, S. R., Brock, W. A. (2009). Turning back from the brink: detecting an impending regime shift in time to avert it. Proceedings of the National Academy of Sciences, 106, 826–831. 5. Dakos, V., Carpenter, S. R., Brock, W. A., et al. (2015). Methods for detecting early warnings of critical transitions in time series illustrated using simulated ecological data. PLoS ONE, 10. 6. Bestelmeyer, B. T., Ash, A., Brown, J. R., et al. (2011). A critical framework for dryland management. Rangeland Ecology & Management, 64, 327–337. 7. Folke, C., Carpenter, S., Elmqvist, T., et al. (2002). Resilience and sustainable development: building adaptive capacity in a world of transformations. AMBIO, 31, 437–440. 8. Hughes, T. P., Reed, A. J., Boyle, M. J., et al. (2017). Global warming and recurrent mass bleaching of corals. Nature, 543, 373–377. 9. Dakos, V., Matthews, B., Hendry, A. P., et al. (2019). Ecosystem tipping points in an evolving world. Nature Ecology & Evolution, 3, 355–362. 10. Lenton, T. M., Held, H., Kriegler, E., et al. (2008). Tipping elements in the Earth's climate system. Proceedings of the National Academy of Sciences, 105, 1786–1793.
https://az.wikipedia.org/wiki/Ekoloji_s%C3%BCr%C3%BC%C5%9Fm%C9%99
https://az.wikipedia.org/wiki/Ekoloji_s%C3%BCr%C3%BC%C5%9Fm%C9%99
https://az.wikipedia.org/wiki/Ekoloji_s%C3%BCr%C3%BC%C5%9Fm%C9%99
https://az.wikipedia.org/wiki/Ekoloji_s%C3%BCr%C3%BC%C5%9Fm%C9%99
Tarix : 26 sentyabr 2026
