Bitki intellekti bitkilərin ətraf mühitdən məlumat qəbul etməsi, bu məlumatları inteqrasiya etməsi, müxtəlif qıcıqlandırıcılara cavab verməsi və əvvəlki təsirlərin nəticələrinə əsasən davranışlarını dəyişməsi ilə bağlı elmi konsepsiyadır. Bu anlayış bitkilərin mürəkkəb fizioloji və ekoloji proseslərini təsvir etmək üçün istifadə olunur. Bitkilərin sinir sistemi və beyni olmadığı üçün onların bu xüsusiyyətlərinin “intellekt” adlandırılması elm daxilində mübahisəlidir. Bir qrup tədqiqatçı bu termini bitkilərin mürəkkəb informasiya emalı və uyğunlaşma qabiliyyətini vurğulamaq üçün istifadə edir, digər tədqiqatçılar isə “intellekt” anlayışının heyvanlara xas xüsusiyyətlərin bitkilərə köçürülməsinə səbəb ola biləcəyini bildirirlər. Siqnalların qəbul edilməsi Bitkilər ətraf mühitdə temperatur, işıq, rütubət, cazibə qüvvəsi, toxunma, kimyəvi maddələr və digər amillərdəki dəyişiklikləri qəbul edə bilirlər. Bu proseslərdə xüsusi reseptorlar və hüceyrədaxili siqnal mexanizmləri iştirak edir. Məsələn, bitkilər işığın istiqamətini və intensivliyini müəyyən edərək böyümə istiqamətlərini dəyişə bilirlər. Bu hadisə fototropizm adlanır. Kök sistemləri isə torpaqdakı su və mineral maddələrin paylanmasına uyğun olaraq böyümə istiqamətini dəyişir. Bitkilərdə informasiya ötürülməsi Bitkilərdə hüceyrələr arasında müxtəlif kimyəvi və elektrik siqnalları ötürülür. Hormonlar, kalsium siqnalları və elektrik potensialındakı dəyişikliklər bitkinin müxtəlif hissələrinin xarici təsirlərə uyğun cavab verməsində iştirak edir. Məsələn, yarpağın zədələnməsi nəticəsində yaranan siqnallar bitkinin digər hissələrinə ötürülərək müdafiə mexanizmlərinin aktivləşməsinə səbəb ola bilər. Bəzi hallarda uçucu üzvi birləşmələr də bitkilərarası siqnallaşmada iştirak edir. Bitkilərin uyğunlaşma qabiliyyəti Bitkilər dəyişən ekoloji şəraitə uyğunlaşmaq üçün fizioloji və morfoloji dəyişikliklər həyata keçirirlər. Su çatışmazlığı, yüksək temperatur, duzluluq, kölgələnmə və mexaniki təsirlər onların böyüməsinə və maddələr mübadiləsinə təsir göstərə bilər. Bitkilərin əvvəlki stress təcrübələrinin sonrakı reaksiyalara təsir göstərə bilməsi bitki yaddaşı və ya priminq kimi anlayışlarla əlaqələndirilir. Bu proseslər əsasən gen ifadəsinin, epigenetik dəyişikliklərin və hüceyrə siqnallarının dəyişməsi ilə izah olunur. Bitkilərarası əlaqələr Bitkilər yalnız öz daxilində deyil, digər orqanizmlərlə də qarşılıqlı əlaqəyə girirlər. Kök sistemləri torpaqdakı mikroorqanizmlərlə, xüsusilə göbələklərlə mürəkkəb əlaqələr yarada bilər. Mikoriza əlaqələri zamanı göbələklər bitkinin su və mineral maddələr əldə etməsinə kömək edir, bitki isə fotosintez nəticəsində əmələ gətirdiyi üzvi maddələrin bir hissəsini göbələyə verir. Bəzi tədqiqatlarda bitkilərin zədələnmə və ya ot yeyən heyvanların hücumu zamanı havaya kimyəvi siqnallar buraxdığı və bunun yaxınlıqdakı bitkilərin müdafiə reaksiyalarına təsir göstərə bildiyi göstərilmişdir. Kök sistemlərinin davranışı Kök sistemi bitkinin ətraf mühit haqqında məlumat toplamasında mühüm rol oynayır. Köklər suyun, mineral maddələrin və müxtəlif kimyəvi maddələrin paylanmasına cavab olaraq böyümə istiqamətini dəyişə bilirlər. Kök böyüməsinin istiqamətlənməsi hidrotropizm, cazibə qüvvəsinə cavab isə geotropizm və ya qravitropizm adlanır. Kök sisteminin şaxələnməsi torpağın fiziki və kimyəvi xüsusiyyətlərindən də asılıdır. Bitkilərdə yaddaş anlayışı Bitkilərdə yaddaş anlayışı heyvanlardakı sinir sistemi əsaslı yaddaşdan fərqlənir. Bitkilərdə əvvəlki ekoloji təsirlərin sonrakı fizioloji reaksiyalara təsir göstərməsi müxtəlif mexanizmlərlə baş verə bilər. Epigenetik dəyişikliklər, gen ifadəsinin dəyişməsi və uzunmüddətli siqnal yolları bəzi hallarda bitkinin əvvəlki stress haqqında “məlumatı” saxlamasına və növbəti stressə fərqli reaksiya verməsinə imkan yarada bilər. Bitki intellekti haqqında elmi mübahisə “Bitki intellekti” termini elmi ədəbiyyatda geniş müzakirə olunur. Termin tərəfdarları bitkilərin informasiya qəbul etməsi, siqnalları emal etməsi, uyğunlaşması və mürəkkəb reaksiyalar formalaşdırmasını intellektin müəyyən forması kimi şərh edirlər. Əleyhdar yanaşmaya görə isə bu proseslərin “intellekt” adlandırılması anlayışın həddindən artıq genişləndirilməsinə gətirib çıxara bilər. Bitkilərdə beyin və sinir sistemi olmadığından onların davranışlarını heyvanların idrak prosesləri ilə eyniləşdirmək elmi baxımdan düzgün hesab edilmir. Bu səbəbdən müasir bitki biologiyasında “bitki siqnallaşması”, “bitki davranışı”, “informasiya emalı” və “uyğunlaşma” kimi daha konkret terminlərə də üstünlük verilir. Əhəmiyyəti Bitkilərin ətraf mühitdən məlumat qəbul etməsi və ona uyğun fizioloji cavablar verməsinin öyrənilməsi ekologiya, bitki fiziologiyası, kənd təsərrüfatı və ekosistemlərin idarə olunması baxımından əhəmiyyətlidir. Bu sahədə aparılan tədqiqatlar bitkilərin quraqlıq, temperatur dəyişiklikləri, torpaq deqradasiyası və digər ekoloji stresslərə reaksiyalarının daha yaxşı başa düşülməsinə kömək edir. İstinadlar 1. Trewavas, A. (2003). Aspects of Plant Intelligence. Annals of Botany, 92(1), 1–20. 2. Calvo, P., Friston, K., & Friston, K. J. (2017). Predicting green: Really radical plant neurobiology. Journal of the Royal Society Interface, 14. 3. Karban, R. (2008). Plant behaviour and communication. Ecology Letters, 11(7), 727–739. 4. Taiz, L. et al. (2020). Plants Neither Possess nor Require Consciousness. Trends in Plant Science, 25(3), 276–281. 5. Mott, G. A. et al. (2023). Plant signalling and communication. Annual Review of Plant Biology. 6. de Pinto, M. C., & De Gara, L. (2004). Changes in the ascorbate metabolism of apoplastic and symplastic compartments of plants in response to stress. Plant Science. 7. Choi, W. G. et al. (2016). Orchestrating rapid long-distance root-to-shoot signaling in plants. Science Signaling, 9. 8. Gagliano, M., Renton, M., Depczynski, M., & Mancuso, S. (2014). Experience teaches plants to learn faster and forget slower in environments where it matters. Oecologia, 175, 63–72.
https://az.wikipedia.org/wiki/Bitki_intellekti
https://az.wikipedia.org/wiki/Bitki_intellekti
https://az.wikipedia.org/wiki/Bitki_intellekti
https://az.wikipedia.org/wiki/Bitki_intellekti
Tarix : 18 sentyabr 2026
