Akustik ekologiya və ya səs ekologiyası canlı orqanizmlərin səslərlə və onların yaşadığı akustik mühitlə qarşılıqlı əlaqəsini öyrənən elmi istiqamətdir. Bu sahə təbii və antropogen mənşəli səslərin ekosistemlərə, canlıların davranışına və ekoloji proseslərə təsirini araşdırır. Akustik ekologiyanın əsas tədqiqat obyektlərinə quşların, məməlilərin, həşəratların və digər canlıların yaratdığı səslər, həmçinin nəqliyyat, sənaye, tikinti və digər insan fəaliyyəti nəticəsində yaranan səs-küy daxildir. Akustik mühit Hər bir ekosistemin özünəməxsus akustik mənzərəsi (soundscape) vardır. Bu mənzərə əsasən üç mənbə qrupundan formalaşır: • biofon – canlı orqanizmlərin yaratdığı səslər; • geofon – külək, yağış, su axını, ildırım və digər təbii proseslərin səsləri; • antropofon – insanların fəaliyyəti nəticəsində yaranan səslər. Təbii ekosistemlərdə bu səs mənbələrinin nisbəti və xüsusiyyətləri məkan və zaman üzrə dəyişir. Ekoloji əhəmiyyəti Səs canlılar üçün yalnız ünsiyyət vasitəsi deyil, həm də ətraf mühit haqqında informasiya mənbəyidir. Bir çox quş və məməli növləri cütləşmə, ərazi müdafiəsi, təhlükə barədə xəbərdarlıq və qrup daxilində əlaqə üçün səs siqnallarından istifadə edir. İnsan fəaliyyətinin yaratdığı antropogen səs-küy bu əlaqələri poza bilər. Nəqliyyat yolları, şəhərləşmə və sənaye obyektləri təbii akustik mühiti dəyişdirərək bəzi heyvanların kommunikasiya imkanlarına və davranışına təsir göstərə bilər. Bioakustika ilə əlaqəsi Akustik ekologiya bioakustika ilə sıx əlaqəlidir. Bioakustika əsasən canlıların səs yaratması, eşitməsi və səs vasitəsilə əlaqəsini araşdırdığı halda, akustik ekologiya bu səsləri daha geniş ekosistem və ətraf mühit kontekstində nəzərdən keçirir. Tədqiqat metodları Müasir akustik ekologiyada ətraf mühitdə səslərin uzunmüddətli qeydə alınması üçün avtomatlaşdırılmış akustik monitorinq sistemlərindən istifadə edilir. Toplanmış səs yazıları spektroqramlar və digər rəqəmsal analiz üsulları vasitəsilə araşdırılır. Akustik monitorinq biomüxtəlifliyin qiymətləndirilməsi, nadir növlərin aşkar edilməsi və ekosistemlərdə baş verən dəyişikliklərin izlənilməsi üçün istifadə edilə bilər. Bu yanaşma xüsusilə sıx meşələr və insanın birbaşa müşahidəsinin çətin olduğu ərazilər üçün əhəmiyyətlidir. Şəhər mühitində akustik ekologiya Akustik ekologiyanın mühüm istiqamətlərindən biri şəhər mühitində səs çirklənməsinin öyrənilməsidir. Avtomobil yolları, dəmir yolu, hava nəqliyyatı, tikinti və sənaye obyektləri şəhərlərin akustik mənzərəsini əhəmiyyətli dərəcədə dəyişdirə bilər. Bu baxımdan akustik ekologiya səs çirklənməsinin azaldılması, şəhər planlaşdırılması və daha əlverişli yaşayış mühitinin formalaşdırılması ilə də əlaqəlidir. Əhəmiyyəti Akustik ekologiya ekosistemlərin vəziyyətinin qiymətləndirilməsi üçün əlavə məlumat mənbəyi kimi istifadə olunur. Ənənəvi vizual müşahidələrlə müqayisədə akustik monitorinq daha uzun müddət ərzində və daha geniş ərazilərdə məlumat toplamağa imkan verə bilər. Bu sahənin inkişafı ekoloji monitorinq, biomüxtəlifliyin qorunması, səs-küy çirklənməsinin qiymətləndirilməsi və şəhər ekologiyası istiqamətlərində yeni tədqiqat imkanları yaratmışdır. İstinadlar 1. Pijanowski, B. C. et al. (2011). Soundscape Ecology: The Science of Sound in the Landscape. BioScience, 61(3), 203–216. 2. Zhao, Y. et al. (2020). Progress and outlook for soundscape ecology. Biodiversity Science, 28(7), 806–820. DOI: 10.17520/biods.2020114. 3. Sethi, S. S. et al. (2023). Limits to the accurate and generalizable use of soundscapes to monitor biodiversity. Nature Ecology & Evolution, 7, 1373–1378. 4. Exploring the relationship between the soundscape and the environment: A systematic review (2024). Ecological Indicators, 166, 112388. DOI: 10.1016/j.ecolind.2024.112388. 5. Acoustic indices as proxies for biodiversity: a meta-analysis (2022). Biological Reviews. 6. Systematic review of machine learning methods applied to ecoacoustics and soundscape monitoring (2023). Heliyon, 9, e20275. DOI: 10.1016/j.heliyon.2023.e20275.
https://az.wikipedia.org/wiki/Akustik_ekologiya
https://az.wikipedia.org/wiki/Akustik_ekologiya
https://az.wikipedia.org/wiki/Akustik_ekologiya
https://az.wikipedia.org/wiki/Akustik_ekologiya
Tarix : 9 sentyabr 2026
